03.06.2006 - Volgens sommigen zou moordenaar Hans Van Themsche een "psychoot" zijn en treft het VB geen enkele schuld. Maar hoe komt het dan dat zovele psychoten zich uitgerekend tot het Vlaams Belang voelen aangetrokken, vraagt klinisch psycholoog Wouter Mareels zich af? En hoe kan de partij daar best op reageren?

Op de site van Jurgen Verstrepen werd onlangs beweerd dat Hans Van Themsche aan hebefrenie zou lijden. Als psycholoog wens ik hier graag wat over te vertellen. Hebefrenie is een 'vorm' van psychose. Dit zegt nu nog niet zoveel, maar wanneer men nagaat wat het woord betekent, maakt dit de link met het VB op een manier nog sterker.

PSYCHOSE : 3 VORMEN

Wanneer men naar de symptomen kijkt onderscheidt men in het werkveld 3 vormen van psychose:

1) De "infantiele psychose", beter bekend onder de naam "autisme". Hier bestaan "anderen" niet danig, het onderscheid "ik-ander" als twee los van elkaar staande personen wordt niet gemaakt.
2) Dan is er de "schizofrenie" (waarin de ander niet lijkt te bestaan, tenzij in de vorm van een gevoel van versmelting met die ander).
3) Als laatste is er de paranoïde vorm van psychose, aka "paranoïa", waarin men gedachten van achtervolging heeft.

Er zijn nog enkele minder grote deelgroepen: de “hysterische waan” ofte “hysterie crépuculaire”, de folie à deux, de toxisch geïnduceerde psychose, de oorlogspsychose, de debiliteitspsychose en nog enkele anderen, doch deze bevinden zich in de grijze zones van de theorie of ze worden gezien als overgangen tussen een psychose en een andere structurele stoornis.

Wanneer men naar de tijdstippen van "uitbraak" of "declenchering" kijkt, dan duikt er plots nog een vierde naam op: hebefrenie. De naam "hebefrenie" is meer ontstaan als een naam om het uitbreken van een psychose te koppelen aan een tijdstip. Zo zal de infantiele psychose meestal in de vroege kinderjaren uitbreken (0j-10j), de schizofrenie in de vroege puberteit (10j-18j), de hebefrenie rond het aanbreken van de volwassenheid (18j-24j) en de paranoïa nog later (24-?). Dit gebruik van benaming zegt enkel iets over het tijdstip, meer niet. Zo kan ook een puber paranoïde zijn, een hebefreen kan paranoïde of schizofrene symptomen hebben.

Het is trouwens opmerkelijk dat nu plots, na zwaar in ongebruik geraakt te zijn, de term "hebefrenie" weer opduikt. Deze term is in ongebruik geraakt wegens niet praktisch, hij geeft wel een tijdstip van uitbreken aan, maar je bent er therapeutisch gezien niks mee. Misschien is deze term wel gekozen om het woord "paranoïde psychose" niet te moeten gebruiken.

Wanneer men naar de inhoudelijke elementen kijkt, dan zijn autisme en schizofrenie redelijk gelijkend op het vlak van relatie tot de anderen. Hebefrenie is alleen maar een tijdsaanduiding en geen diagnostische categorie met eigen symptomen, maar over het algemeen is ze gelijk aan de paranoïde psychose in haar verschijningsvorm.

PARANOÏA EN HANS VAN THEMSCHE

In de wijze waarop Hans Van Themsche (HVT) de moorden volgens de media pleegde, kan men duidelijk een paranoïde vorm van psychose herkennen. Daar waar "de ander" in de schizofrenie "samenvalt" met de schizofreen (daarom doen ook zovele schizofrenen aan zelfveminking: de ander die ze als wraak willen kwetsen valt samen met hen, dus moeten ze zichzelf snijden), is het bij de paranoïcus anders: de ander staat volledig los van de paranoïcus, zo los zelfs dat de paranoïcus geen idee heeft van het hoe, wat en waarom die ander iets met hem wil te zien hebben. De ander is vreemd, onbegrijpelijk en bovendien achtervolgend. "Waarom wil die iets met mij te zien hebben?" "Hij moet wel slechte bedoelingen hebben." "De ander is gevaarlijk."

Diagnostisch valt op dat paranoïde psychoten (die dus qua symptomen zoals HBT zouden zijn) wel overweg kunnen met mensen met gelijkende trekken (uiterlijk). Als er geen zijn, dan zullen ze zelf wel beginnen imiteren. Maar ze begrijpen de ander en z'n motieven niet noodzakelijkerwijs. Bovendien hebben ze geen echt eigen "IK", geen identiteit van zichzelf. Die identiteit lenen ze dan maar eventjes van een ander, via gelijke kenmerken of imitatie. Dan spreekt men in de kliniek van de alsof-identiteit.

Je kan paranoïde psychotici beschouwen als mensen die een wereld rondlopen die ze niet begrijpen, en er wordt een taal gesproken die ze evenmin begrijpen. Maar ze zijn wel in staat deze taal en gebruiken aan te leren. Ze kunnen zelfs een hele tijd supernormaal overkomen, té normaal meestal, alsof ze dingen ook alleen maar doen omdat anderen die doen, omdat ze zien dat dat de norm is.

Bij autisme ziet men dan dat afwijkende gedragingen angst kunnen uitlokken. Bij paranoïde psychotici is dat nog erger omdat ze er een betekenis achter vermoeden. Paranoïde psychotici (de zware gevallen) staan ook bekend om zogenaamd 'sloganesk' taalgebruik: alsof ze weten dat wanneer ze die zin zeggen ze dat verkrijgen, zonder te weten wat de woorden betekenen. Vergelijk het met Vlamingen op reis in China die zich verstaanbaar maken met de zinnetjes uit het Berlitz-reiswoordenboek of zoiets...

Verder hebben sommige paranoïde psychotici een imens groot narcistisch gevoel (als ze achtervolgd worden, dan moeten ze toch wel speciaal zijn), dat kan leiden tot megalomanie. Verder zijn ze steeds heel zeker van zichzelf (geen twijfels). Hitler kan beschouwd worden als een prototypische paranoïde psychoticus.

Meestal is de reden van de uitbraak van de psychose niet geod te begrijpen: een seksuele ervaring, het feit dat ze 'naam maken' in wat dan ook, een agressie die gepleegd werd op hen, een zinsnede op de radio, een put in de straat voor de wegenwerken, betrapt worden op iets en ultiem bang worden maar deze angst kanaliseren naar iemand anders via een agressieve uitbarsting, ...

Wanneer we naar de casus van HVT kijken zoals weergegeven in de media, dan zien we dat zijn casus redelijk beperkt was qua waanvorming. Toch is er de agressie die gepleegd wordt naar een andere bevolkingsgroep (kan hij zichzelf niet in herkennen). Er is imitatie van een, tja, wat? Een gothic-skinhead - as if that could ever exist - terwijl iedereen in z'n familie hem zo niet kende, het voorval van de mp3-moord in het nieuws en betrapt worden op school, ... Er lijkt ook geen twijfel of angst te schuilen in zijn rampzalige acties die met vastberaden zekerheid uitgevoerd werden.

PARANOÏA EN HET VB

Deze paranoïde psychotische mensen voelen zich dus minder achtervolgd door mensen die op hen lijken en meer achtervolgd door mensen die niet op hen lijken (taal, gedragingen, uiterlijk).

Dit laatste kunnen we ook in een andere context terugvinden. Indien we eerlijk zijn moeten we toegeven dat de gemiddelde VB-kiezer meer dan andere mensen zich pas op z'n gemak gaat voelen met anderen indien er een overeenkomst is :

1) in verschijningsvorm: blank, vlaams, zelfde interesses op het vlak van culturele uitingsvormen. M.a.w.: "ze zien er anders uit en we herkennen er ons niet in."

2) in de taal: VB'ers hebben niet graag dat ze in die moskee diensten in het Arabisch houden, want wie weet wat zeggen ze daar allemaal? "Ze kunnen zelfs terroristische plannen smeden of extremistische haatpropaganda verkopen en we verstaan het niet eens..." (beetje paranoïde, niet?)

3) in de gedragingen: kledij, bepaalde godsdienstige rituelen (neem nu de vlaamse afkeer voor het rituele offerfeest waarbij schapen geslacht worden), of culturele verschillen door opvoeding. Wist u dat traditioneel opgevoede Indiërs de notie "schuldgevoel" niet echt kennen. Wist u dat een gegeven woord bij Magrebijnse volkeren veel relatiever is dan bij ons en altijd afhankelijk van de actuele situatie. Iets wat gisteren onder bepaalde omstandigheden beloofd werd gisteren, kan vandaag heel anders uitdraaien als de situatie plots veranderd is. Dit is heel gelijkend met de houding van Indianen uit het zuidwesten van Noord-Amerika, zoals o.a. Zunji. Dit is ook de reden waarom de blanke veroveraar niet goed opschoot met hen ("ze houden hun woord niet") en het daarom nodig achtte hen gewoon uit te roeien. Die grond van de hedendaagse neo-conservatieve houding is nu ook het lichtend voorbeeld voor het VB. (Men vraagt zich trouwens af waarom ze dingen godbetert op z'n Amerikaans willen doen terwijl ze hun eigenheid per se willen bewaren...)

AANZUIGEFFECT

Dit wil niet zeggen dat alle VB'er plots allemaal psychoten zijn, zeker niet. Maar er moet wel gezegd worden dat een programma zoals dat van het VB, meer dan dat van andere partijen in België, een sterk aanzuigeffect heeft op psychoten, vooral op paranoïde psychotici die mogelijk kunnen overgaan tot een agressieve "passage à l'acte". De haat-propaganda en de oorlogstaal werken zulke uitbarstingen in de hand.

Bovendien zijn er ook nog heel veel mensen die dan inderdaad niet psychotisch zijn, en in het leven ook volledig normaal fungeren, maar die wel paranoïde trekken vertonen (paranoïde persoonlijkheidsstoornis). Deze mensen zijn ook potentiëel kiesvee voor het VB.

Indien het VB een morele positie wenst in te nemen, en kennis heeft van het aanzuig-effect op zulke individuen, dan dient het te zorgen dat het z'n afkeuring voor zo'n daden sterk op de voorgrond plaatst. Ik vind trouwens dat het begrip aanzuig-effect hier op z'n plaats is. Vroeger sprak het VB over de “profiteurs uit derde-wereld-landen”, nu spreken ze over “het aanzuig-effect van onze economie op mensen uit derde-wereld-landen.” Aanzuig-effect is iets negatiefs wanneer het in die zin gebruikt wordt, en impliceert ook dat er iets dient gedaan te worden als afdamming van dit aanzuig-effect.

Daar roept het VB toch duidelijk toe op: ons land zou, volgens hen toch, z'n grenzen volledig sluiten voor iedere islamiet (als we de krantjes van het VB mogen geloven, en we tellen de berichten over allochtonen en islamieten, dan heeft het VB een zeer specifieke afkeer voor vreemdelingen die aanhangers zijn van de islam). Onze economie zou ook het profitariaat moeten tegengaan en deze mensen geen geld meer geven.

In diezelfde context mag het VB dus iets doen aan het aanzuig-effect dat het kan hebben op gevaarlijke psychotici. Dat wil niet zeggen dat men psychoici plots moet gaan demoniseren, maar men zou er wel goed aan doen het programma uit te kuisen en duidelijke paragrafen in te voeren waarin de afkeuring van bepaalde standpunten uitgebreid vermeld wordt. Het is altijd makkelijk om als oppositie-partij heilige huisjes omver te werpen, maar men moet ook de nieuwe grenzen afbakenen, anders eindigt het alleen maar in grenzeloze waanzin of anarchie.

Waarom moeten andere partijen dit niet doen? Wel, ze verkondigen ook geen standpunten die een specifieke bevolkingsgroep trachten uit te sluiten.

SAMENZWERINGEN

De paranoïde aspecten die men terug vindt bij sommige meer extreme aanhangers van het VB, wiens meningen men weergegeven ziet in posts op sites als die van Jurgen Verstrepen, Muurkrant en vooral op meer extreme sites als Blood&Honour zijn soms grotesk. Sommige posts gewagen van echte complot-theorieën waarin de linkse SP.A en PS echte maffia-praktijken zouden bedrijven en via infiltratie in de media en daaruitvoortkomend censurering en manipulatie van de media. Deze zouden in het teken staan van hulp aan inwijkelingen en eigen verrijking op de rug van de hardwerkende Vlaming. Daarom moeten ze opkomen voor deze rasechte Ideale Man, sommigen menen zelfs dat de redding van het ras afhangt van gewapende actie (sommige B&H-sites).

Dergelijke postings die duidelijk een gelijkaardig paranoïde inslag hebben, zijn dus ook een aanwijzing voor het aanzuigeffect dat het programma van het VB uitoefent op psychotici. Bij sommigen is de waanzin (nog) niet doorgebroken maar leeft de idee al in de bodem... en doorbraak is doorgaans niet meer dan het vernis dat eraf splintert. Wat bovendien erg is, is dat zulke ideeën schijnbaar als geldende norm leven onder een hele hoop Vlamingen en simpelweg heel normaal bevonden worden.

Ook psychotici menen dat ze leven in een web van samenzwering en dat zijzelf de redding van de wereld kunnen betekenen. Alles heeft een boodschap en is een persoonlijk geadresseerd bericht (bvb: "Fortis denkt aan jou" wordt zeer serieus letterlijk genomen heb ik eens gemerkt in de kliniek), en ieder bericht kan gemanipuleerd zijn. Vertrouw desnoods zelfs je eigen gedachten niet. Dat is de wereld van paranoïde waanzin waarin de psychoticus leeft.

Indertijd werkte ik in twee verschillende instellingen in Oost-Vlaanderen als psycholoog, en het was opmerkelijk dat alle (en hier bedoel ik weldegelijk 100% van alle psychotici op de afdelingen van beide instellingen waar ik werkte) psychotici op onze afdeling op het VB stemden, me vroegen of ik verkiezingspanelen in m'n tuin wou zetten, en eentje ervan was tijdens zijn korte momenten van zinnigheid zelfs gemeenteraadslid van het VB in een gemeente die ik niet nader wil noemen uit respect voor de privacy van de man. Zijn ideeën waren altijd even paranoïde en zijn vreemdelingenhaat altijd even groot, of hij nu tijdelijk zinnig of waanzinnig was...

Psychose is ook maar een manier van zijn, je gaat mij nooit horen zeggen dat ene vorm beter is dan de andere. De publieke opinie daarentegen vindt psychose meestal "afwijkend", "ziek" of "abnormaal". Hoe komt het dan dat een partij en haar kiezers die gelijkaardige trekken vertonen, dan wel normaal worden door de media en een groeiend deel van de publieke opinie?

* * *

De auteur is lic. klin. psychologie, privé-psychotherapeut, expert voor de rechtbank en inhoudelijk/therapeutisch afdelingshoofd van een revalidatiecentrum in Brussel.

De cartoons zijn van onze huiscartoonist Paulo en werden door Blokwatch toegevoegd.