Nieuw Rechts verovert Vlaanderen

"De komende strijd is niet enkel een politieke, integen­deel. De strijd die het Vlaams Blok en de Vlaams Blok-Jongeren voeren, is vooral cultureel van belang." Woorden van Reinhard Sta­veaux op het VBJ-congres Weg met de poli­tiek!? in december 1992 [2]. Sta­veaux, destijds poli­tiek secre­taris van VBJ en pre­sentator van de tele­visie-uitzendingen van de partij, verwees daarmee naar de strijd om de cultu­re­le hegemo­nie in Vlaande­ren, en de Nieuw Rechtse scho­ling van de VB-kaders komt hier duide­lijk aan de opper­vlakte [3]. 

Nieuw Rechts is een ideolo­gische stro­ming die in 1965-1968 in Frankrijk ont­stond (de Nouvelle Droite) en waarvan Alain de Benoist (°1943) de belangrijk­ste ideoloog is [4]. Nieuw Rechts wil de anti-egalitaire basis van het extreem-rechtse gedach­tengoed hernieuwen en het pad effenen naar de macht. Vanuit Frank­rijk zwermde de Nouvelle Droite uit naar andere landen, zoals Duitsland, Italië, Span­je, Portugal, Griekenland, Engeland, Zuid-Afrika en België.

Het belang van Nieuw Rechts voor de ideologie van extreem-rechts in het algemeen en die van het VB in het bijzonder werd in de lite­ratuur over extreem-rechts lange tijd onder­schat [5]. De Nieuw Rechtse invloed is nochtans zeer nadruk­kelijk aanwezig in het gedach­tengoed van het VB en van de met haar bevriende orga­nisa­ties uit de extreem-rechtse Vlaams-nationale beweging [6].

Were Di & Dietsland-Europa

Een eerste aangewezen bron om na te gaan welk belang ex­treem-rechts zélf aan Nieuw Rechts toekent, is Dietsland-Europa, het gezag­heb­bende tijd­schrift van Were Di, dat zich­zelf omschrijft als het intellect van het rechts-radica­le Vlaams-nationalis­me. (Het hierna volgende overzicht is niet exhaustief.)

Het eerste artikel over de Franse Nouvelle Droite ver­schijnt in oktober 1971. Onder de titel "Volwaar­dig-nieuwe leerschool" wijdt Roe­land Raes (°1934) een zeer lovende bespre­king aan het door Alain de Benoist geleide Nouvelle Droite-tijdschrift Nouvelle Ecole, dat eind 1967 voor het eerst verscheen en wordt uitge­geven door de Nieuw Rechtse denktank GRECE (Grou­pements de Recherche et d'Etudes pour la Civilisation Euro­péen­ne). Raes, die op dat moment de algemene leiding van Dietsland-Europa in handen heeft, schrijft dat de arti­kels "ons telkens weer treffen door hun wetenschap­pe­lijke degelijk­heid en meer dan grondige docu­menta­tie", waarbij hij onder meer het themanummer over "euge­nisme" vermeldt. "Wij zouden dit blad ten sterk­ste willen aanbe­velen bij alle lezers van Diets­land-Europa die hun natio­nale en menselijke overtui­ging op stevige grondslag willen vestigen en uitbou­wen," aldus Raes, want het vormt "een onmis­baar werkin­stru­ment" om "een bewuste, ge­schoolde en overtuigde geestese­lite te vormen."

Ook aan de andere bronnen van Nieuw Rechts besteedt Diets­land-Europa ruime aandacht. Onder het pseudoniem L. Saerens bestem­pelt Jos Vinks (°19­20), toenmalig hoofdredacteur, in juli 1977 het Nieuw Rechtse basis­werk Vu de droi­te: Antho­lo­gie criti­que des idées contem­po­rai­nes van Alain de Benoist als "dé poli­tieke ency­clope­die van modern rechts" dat "wij aan alle Vla­ams-natio­nale intel­lektue­len ten zeerste kunnen aanbeve­len".

In januari 1978 omschrijft Roeland Raes de Nieuw Rechtse uitgeve­rij Editions Copernic - die in 1979 een Franse vertaling van Hendrik Con­sciences De Leeuw van Vlaande­ren (Le Lion de Flandre) zal uitbrengen - als "een uitgeverij waar wij ons aan de bronnen van ons volksnati­onaal, elitair denken zouden kunnen laven." Over de verzamel­bundel Les Idées à l'En­droit van Alain de Benoist roept Roe­land Raes in augus­tus 1980 op het "in de ruim­ste krin­gen bekend te maken".

Dietsland-Europa publiceert ook geregeld vertaalde artikels van Alain de Benoist. Het eerste verschijnt in november 1971 in het thema­nummer 'Nationalisme 1971' en is geti­teld "Frans nationalisme, bodemverbondenheid en regionalisme". De Benoist wordt daarbij ingeleid als "een van de schitte­rend­ste ele­men­ten uit de nieuwe Europese intellektuele elite". Later ver­schijnen nog verschillende andere artikels van hem en in oktober 1983 publi­ceert Francis Patteyn, de Franse corres­pon­dent van Dietsland-Europa, een zespagina lang exclu­sief inter­view met de Benoist. Het eerbe­toon kan niet op, want in maart 1980 op de academische zit­ting ter gelegenheid van haar 25ste verjaardag nodigt Diets­land-Europa Alain de Be­noist zelfs als enige buitenland­se gastspre­ker uit (de Benoist komt geregeld naar Vlaanderen, onder meer om de IJzerbedevaart in Diksmuide bij te wonen).

Dat Nieuw Rechts als ideolo­gische inspiratiebron fun­geert voor extreem-rechts, bewijzen ook de Nationalistische Grond­slagen van Were Di uit 1985, waarin Alain de Benoist meer­maals wordt aange­haald, onder meer over de culturele verworte­ling van de mens binnen zijn etnische volksgemeenschap. "Nieuw Rechts heeft onge­twij­feld niet alleen nieuwe bewijs­gronden voor oude waar­heden aange­bracht," aldus Were Di, "maar tevens traditie en toekomst tot een synthe­se samen­ge­smolten". Were Di vindt in het Nieuw Rechtse ideeëngoed inspira­tie voor drie basisbegin­selen: "een aangebo­ren ongelijkheid, hiërar­chische maatschap­pij en elitaire organisatie" .

Af en toe verschijnt er ook een dissidente stem, want niet alle extreem-rechtse Vlaams-nationalisten bekennen zich tot de Nouvelle Droite. Vooral de traditionele, katholie­ke Vlaams-nationalisten laten wel eens een dissident geluid horen. De naar eigen zeggen ultra-rechtse katholiek pater Marcel Brauns (1913-1995), die eind jaren zeventig voorzitter van de Vlaams-Nationa­le Raad was, hekelt in april 1980 - in de naar de woorden van de Diets­land-Europa-redactie "hem eigen ongezou­ten stijl" - het anti-kris­telijke (heidense) karakter van Nieuw Rechts. In navolging van de Franse integristische pries­ter Georges de Nantes noemt Brauns de Benoist "topzot". "Een rust­kuur in Geel zou beslist voor de Benoist geen kwaad kun­nen," schampert Brauns. 

Het scheldproza van Brauns roept in het nummer van mei 1980 menige reactie op. "Ik ben het niet gewoon oppervlakkige, ongefun­deerde, slecht gedocu­menteerde bijdragen te moeten lezen in Dietsland-Euro­pa," reageert Roeland Raes verontwaar­digd. Raes neemt de verdediging op zich van Nieuw Rechts: "De Nouvel­le Droite is een bron van voortdurende geeste­lijke ver­rijking en vernieuwing" die "met intelligentie en gezag het linkse ideeë­ngoed kan tegen­gaan."

Het Vlaams Blok

Het VB doet zelf ook aardige inspanningen om Nieuw Rechts in eigen kring bekend te maken. Zo wordt het Vlaamse Nieuw Rechtse tijdschrift Teksten, Kom­mentaren en Studies (waarover verder meer) in het partijblad van mei 1993 door Roe­land Raes omschre­ven als "een uit­ste­kend tijd­schr­if­t (...) dat we graag willen aanbe­ve­len. Het is een onafhan­ke­lijk, niet-par­tijgebon­den blad, van duide­lijk-rechtse opzet, en waarin men al eens iets zal lezen waarmee men niet in­stemt. Maar wie kritisch lezen en beoorde­len kan, zal zich de lezing niet beklagen." 

VB-ondervoorzitter Roeland Raes is binnen de VB-studiedienst verantwoor­delijk voor de kadervor­min­gen over Nieuw Rechts­ [7] en op de VBJ-Zomeruniversi­teit van juli 1994 zou hij er nog een referaat over houden [8]. Op het 'gast­ar­beiderscongres' van maart 1984 - het enige VB-congres waarop Raes een referaat hield, op andere ideo­logische con­gressen trad hij wel als congres­voor­zitter op - verwees Raes nadrukkelijk naar "de denkbeelden van de Franse Nouvelle Droite waar het begrip enracine­ment of ver­worte­ling voorop­staat als levens­noodza­kelijke voorwaarde voor geestelij­ke gezondheid en even­wicht, zowel van mens als van mensenge­meen­schap" (p. 5) [9].

Raes is niet de enige VB'er die graag naar zijn Nieuw Rechtse leer­meesters verwijst. In zijn boek Eigen Volk Eerst - met zo'n honderd­tach­tig pagina's de meest uitvoe­ri­ge VB-studie over vreem­delin­gen - vernoemt Filip Dewin­ter de belang­rijk­ste Nouvel­le Droi­te-ideoloog Alain de Benoist als een van de bronnen van zijn 'antwoord op het vreemdelin­genpro­bleem'.

Ook de latere VB-parlementsleden Francis Van den Eynde en Filip De Man (beiden in november 1991 voor de Kamer verkozen) bezoeken regelma­tig de GRECE-congres­sen in Parijs [10].

VBJ nodigt geregeld buitenlandse afgevaardig­den van Nieuw Rechts uit. Zo stond op het programma van de VBJ-Zomer­universi­teit van juli 1993 een cursus van Robert Steuc­kers over "Nieuwe natio­nalis­ti­sche stro­mingen en rechtse pers in Euro­pa" [13]. Steuc­kers (°1956) leidt de Fra­ns­ta­li­ge tak van de Nou­vel­le Droite in België rond de tijdschriften Vouloir en Orientati­ons, en werkte in 1981 op het secre­tari­aat van het Nou­velle Droi­te-tijd­s­chrift Nou­velle Ecole in Parijs. De VBJ nodigen Steuc­kers wel vaker uit. Op 27 sep­tem­ber 1993 was hij b.v. te gast in Brugge voor een ge­spreks­avond over "De invloed van Nieuw Recht­se stromingen op de natio­nalistische beweging" [14]. Een maand la­ter, op 31 okto­ber 1993, is dan weer Man­fred Rouhs te gast op het VBJ-congres Vrij Vlaan­deren-Sterk Euro­pa [15]. Rouhs is hoofdre­dac­teur en uitge­ver van Euro­pa Vorn, het belangrijk­ste tijd­schrift van de Duitse Neue Rech­te, en zetelt in de gemeen­te­raad van Keulen voor de Deut­sche Liga für Volk und Heimat.

Teksten, Kommentaren en Studies (TeKoS)

Nieuw Rechts in Vlaanderen en Nederland beschikt sinds decem­ber 1979 over een eigen indrukwekkend studietijdschrift: Tek­sten, Kommen­ta­ren en Stu­dies (TeKoS) van de in 1965 opge­richte Stich­ting Delta­pers vzw uit Wijnegem, dat enigszins kan be­schouwd worden als de opvolger van het tijd­schrift De Anderen, uitge­geven door het Aktiecen­trum Delta tussen 1965 en 1969 [16]. "Een van onze beste intellektuele produkties," omschrijft 't Pallieterke het vol lof (24 augustus 1994).

In het eerste nummer van TeKoS (december 1979) vatte hoofd­redacteur Luc Pauwels de essentie van de Nieuw Rechtse ideolo­gie samen ("Wat blijft ? Brief aan enkele oudbe­kenden"). De kern ervan is de ver­werping van het ge­lijkheids­denken (egalitarisme) sinds de Franse Revolutie van 1789. Nieuw Rechts vertrekt van het be­staan van een natuur­lijke, organische en hiërarchische orde. Het wijst het Chris­tendom af omdat dat zijn oor­sprong niet in Europa maar in het Nabije Oosten heeft (en dus geen Europe­se gods­dienst is) en omdat het een egalitaire gods­dienst is (voor God zijn alle mensen ge­lijk).

In de plaats daarvan staat Nieuw Rechts een heidense religie voor die teruggrijpt naar de vòòr-christe­lijke of indo-Germaanse tradi­ties in Euro­pa. De samenleving moet hi­rar­chisch georganiseerd worden waarbij ieders plaats in de hi­rarchie in overeenstemming is met zijn bekwaamheden en waarbij prestaties (ook van de lei­dinggevende elite) in dienst staan van de gemeen­schap. Nieuw Rechts is konservatief in de zin dat het het natuurlijke, het onverander­lijke in de mens wil behouden. Het ras of het biologische behoort daar eveneens toe. 

Het is binnen die levensbeschouwing dat TeKoS haar taak ziet in "de vorming van een elite die in staat is tot de studie en de synthese der feiten van het leven, die theore­tisch gedach­tengoed tot werkelijkheid maakt en die de orde belichaamt door haar kwaliteiten" [17]. De Stich­ting Deltapers organiseerde daartoe ook twee colloquia, waarop vermaarde binnen- en buitenlandse sprekers het woord voerden. Het eerste colloquium, Nieuw Rechts als kultureel alter­natief, vond plaats op 11 oktober 1981 in het slot van Laarne, het tweede, Vrij denken - heiden zijn, op 27 oktober 1985 in het kasteel van Scho­ten. Op het collo­quium van 1985 werd ook het eerste en tot nog toe enige Neder­lands vertaalde boek van Alain de Benoist voor­ge­steld: Heiden zijn, vandaag de dag (346 pp., vertaald door Frans de Hoon, uitgege­ven bij Delta­pers, Franse uitgave Com­ment peut-on être païen uit 1981).

Na tien jaar stilte werden vanaf 1997 nieuwe colloquia georganiseerd. Niet alleen met een groeiende publieke belangstelling maar vaak met sprekers uit onverwachte hoek: 'Hoe overleven we de dekadentie' (1997, met o.m. prof. Boudewijn Bouckaert als spreker), 'Verworteling, verankering' (1998), 'Vlaamse identiteit, Nederlandse toekomst in Europa' (1999, met o.m. Guido Naets en prof. Matthias E. Storme als sprekers), 'Recht op antwoord! Tegen de dictatuur van het "politiek correcte" denken' (2000, met o.m. prof. em. Jacques Claes en toenmalig De Standaard-journalist Rolf Falter als sprekers), 'Globalisering of lot in eigen handen' (2001, met o.m. pater Luc Versteylen als spreker).

TeKoS zorgde ook voor verta­lingen van werken van o.m. Frie­drich Nietz­sche (1844-1900) en Oswald Spengler (1880-1936; een van de belang­rijkste ideolo­gen van de Konser­vatieve Revo­lutie en auteur van het in die kringen hooggepre­zen Der Unter­gang des Abendlandes uit 1918). Ook VB-onder­voorzitter Roeland Raes lever­de tussen 1980 en 1983 enkele vertalingen, onder meer van Julius Evo­la (1898-1974), mede­stander én criticus van het Italiaanse fas­cisme, die wel eens omschreven wordt als de éminence grise van Nieuw Rechts [18].

Opmerkelijk is dat het economische weekblad Trends, dat zeker niet tot de kanalen van de 'linkse culturele hegemonie' behoort, in 1993-'94 meer­maals haar kolommen openzette voor redacteu­rs van TeKoS. Zo trok Erik Arckens begin 1994 naar Parijs om de Nouvelle Droite-ideoloog Alain de Be­noist te intervie­wen (Trends van 14 febru­ari 1994). Op 16 september 1993 bracht Arckens een lijvige bespre­king van een boek over Oswald Spen­gler, de al eerder aange­haalde ideoloog van de Konserva­tieve Revolu­tie, en op 21 april 1994 schreef hij een artikel over "de verleider Antonio Gram­sci" (al kwam de Nieuw Rechtse lezing van Gramsci daarin niet expliciet ter sprake). Erik Arckens was ook de auteur van een arti­kel over de 'manipula­tie­technieken' van de anti-racisti­sche beweging, onder de titel "Kruistocht der kinderen, wie manipu­leert wie ?" (Trend­s van 24 maart 1994; wat Trends evenwel niet belette in hetzelfde nummer een advertentie van Hand-in-Hand op te ne­men), en eind 1993 ging hij in Parijs de linkse criti­cus van het anti-racis­me Pierre-André Taguieff inter­vie­wen ("Het simplistisch verbond", Trends van 23 december 1993).

Arckens ging later aan de slag op de studiedienst van het VB en is thans Brussels parlementslid voor de partij. In 1989 studeerde hij aan de KUL af als licentiaat in de politieke wetenschappen met een eindverhandeling over 'De Nouvelle Droite als ideologie tegen de Westerse consumptiemaatschappij'.

Aan die aandacht van Trends voor Nieuw Rechts zal de oude vriendschap tussen Luc Pauwels (°1940), hoofdredac­teur van TeKoS, en Lode Claes (1913-19..), destijds voorzitter van de redaktie-advies­raad van Trends, wel niet vreemd zijn. Luc Pauwels is immers de gewezen poli­tieke secretaris van Lode Claes in diens Vlaam­se Volkspar­tij (VVP), waarmee Claes in decem­ber 1978 aan de parlements­verkie­zingen deelnam (de VVP vormde daarbij samen met de Vlaams-Nationale Partij (VNP) van Karel Dillen het verkie­zingskartel VB). Pauwels noch Claes werden nadien echter lid van Dillens Vlaams Blok. Trends schetste op 3 maart 1994 nog een portret van Pauwels en diens goeroe (de term komt van Trends) Willem van Oranje (1533-1584), en de oud-Dinaso Lode Claes verwees in een door Frans Crols geschre­ven huldebe­toon (Trends van 24 juni 1993) onder de type­rende titel "Revolutie van rechts" onder meer naar de invloed van de Konser­vatieve Revolutie.

Hoe Nieuw Rechts de macht wil veroveren

Nieuw Rechts heeft zich tot doel gesteld om buiten de weg van de partijpo­litie­k de tijd­geest te beïnvloe­den om op die manier de geesten rijp te maken voor een (extreem-)rechtse politieke machtsovername. Daarbij volgt Nieuw Rechts een meta-poli­tieke strategie die geïnspi­reerd is op het werk van de Itali­aanse marxist Antonio Gram­sci, "ce grand théori­cien du pouvoir culturel," zoals Alain de Benoist hem met veel ontzag om­schrijft [20].

Antonio Gramsci

Gramsci (1891-1937) behoorde tot de leiding van de in 1921 opgerichte Itali­aan­se Kommunisti­sche Partij (PCI). Van 1926 tot 1937 zat hij gevan­gen in de kerkers van Mussoli­ni, die in 1922 na een fascisti­sche machtsgreep Italië leidde. Tijdens dat gevan­genschap schreef Gramsci zijn belang­rijkste werk, de Quader­ni del Carcere (gevange­nisge­schrif­ten), waarop Nieuw Rechts zich baseert voor haar meta-politie­ke strategie [21]. 

Gramsci stelt dat de macht in een samenleving tweeledig is. Hij onderscheidt enerzijds de 'politie­ke maat­schap­pij' en anderzijds de 'civiele' of 'burger­lijke maat­schap­pij' [22]. Onder de politieke maatschappij verstaat Gramsci in principe het eigenlijke wettelijke gezag langs­waar de Staat zijn poli­tieke macht doet gelden (via de wetgeving) en het repres­sieve staatsap­pa­raat langswaar de staat zijn ge­weldsmo­nopolie hand­haaft (via poli­tie, rijks­wacht en le­ger), maar het VB rekent er ook de par­tijen toe van wat het noemt "de estapo's of esta­blish­ment-poli­tici" [23].

De bur­ger­lij­ke maatschap­pij daar­entegen wordt ge­vormd door de ver­schil­lende instel­lingen en kanalen langs­waar de Staat (en voor de marxist Gramsci is dat de klasse die de Staat beheerst, maar voor het VB natuurlijk niet) zijn ideolo­gi­sche of culture­le hege­monie ves­tigt. "Daartoe behoort alles wat op de openbare mening direct of indirect kan inwer­ken: de bibliotheken, de scholen, de diverse kringen en clubs, tot en met de architectuur, de aanleg van straten en de straatna­men," schrijft Gramsci [24]. Andere belangrijke instellin­gen en kanalen zijn kran­ten, tijdschriften (ook de roddelbladen), boeken (ook schoolboeken), stripverhalen, films, muziek, radio, televi­sie, cultu­rele centra, theaters, kerken, enzo­voort. "Cet appareil 'ci­vil' comprend la cultu­re, les idées, les moeurs, les tradi­ti­ons, et jusqu'au 'sens commun'," resumeert de Be­noist [25]. 

Die ideologische hegemonie strekt zich uit over alle terrei­nen van het leven en heeft als functie de politieke macht in de geesten aanvaardbaar te maken en te legitime­ren. "Toute la puissance des spectacles et des modes réside dans la mesure où un roman, un film, une pièce de théâtre, une émissi­on de télévision, etc., sera à long terme d'autant plus poli­tique­ment efficace qu'au départ il ne sera pas perçu comme politi­que, mais qu'il provoquera une lente évolution, un lent glis­sement des menta­lités d'un système de valeurs vers un autre système de valeurs," schrijft Alain de Benoist in een opstel over Le Pouvoir Culturel [26]. 

Nieuw Rechts heeft immers de Gramsciaanse les geleerd dat een poli­tieke verandering moet worden voorafgegaan door een veran­de­ring in de waarden, door het vesti­gen van een culturele hege­monie. "La majorité idéolo­gique est plus importante que la majorité parlementaire, la première annonce toujours la secon­de, tandis que la seconde, sans la première, est appelée à s'effronder," formuleert Alain de Benoist de belangrijkste les in zijn opstel over Gramsci in Vu de droite [27].

"Het begin van een échte, grondige verandering in een samenle­ving ligt niet in de macht in poli­tieke zin, maar wel in het inwerken op de meta-politieke faktoren. Wil men een politiek regime neerha­len, dan bestaat daartoe geen zekerder middel dan het afbreken van de implicie­te instemming van de bevolking met het waarden­systeem, met de kulturele kontekst waarop dit politieke regime steunt. Links heeft dat sinds Gramsci goed begrepen: de VPRO en Humo zijn stukken gevaarlijker dan de Kommunistische Par­tij," schrijft Luc Pauwels in dezelfde lijn in TeKoS [28].

De strijd om die cultu­rele hege­monie noemt Nieuw Rechts de meta-politieke strijd of het Gramscisme van rechts. De GRECE heeft er enkele van haar colloquia aan gewijd, zoals het allereerste (op 11 en 12 december 1968 te Lyon) over Qu'est-ce que la métapoliti­que ? en het 16de (op 29 november 1981 te Versailles) rond het thema Pour un gramscisme de droi­te. Guil­laume Faye (°1949), een van de mede-oprichters van de GRECE, om­schrijft de meta-politiek als "de maatschappe­lij­ke activi­teit in de marge van de partij­politiek (zoals verkie­zingen, par­tijwer­king, lijsten enz.). De meta-politiek is een methode om normen en waarden te versprei­den via kultu­rele kanalen, om ideeën en opinies te verspreiden langs andere en betere wegen dan die van de klas­sieke partij­politieke activi­teit." [29]

Vlaamse Beweging

De Vlaamse beweging vervulde in het verleden ook een meta-politieke rol, schrijft Luc Pauwels in TeKoS [30]. Via de taal­strijd "heeft zij in een veelal intu­tieve en onbewuste toe­passing van de gramscistische strategie de impli­ciete steun van de Vlaamse bevolking aan de Belgische staat ondermijnd." In plaats van de gehechtheid aan de Belgi­sche staat kwam er de gehechtheid aan de eigen taalgemeen­schap. De fout van de Vlaamse Beweging is daarbij echter "dat ze de overheersende kultuur en het geldende waar­densysteem in hoofd­zaak slechts op één vlak wil wijzigen: de verhouding taal/­volk/­staat." Daarmee bereikt ze "geen inhoude­lijke of diep­gaande veranderingen op maatschappelijk vlak, maar gewoon een veran­dering van referen­tiekader, namelijk van het Belgische naar het Vlaamse, waar­binnen dan allerlei opvat­tingen van algemeen-politieke aard met elkaar in konkurrentie kunnen treden voor zover ze de Vlaamse perken niet te buiten gaan."

In het verleden ging enkel het Verdinaso (1931-1940) van Joris van Severen (1894-1940) vérder in de meta-politiek, door vooraf mensen grondig en diepgaand te vormen en hun waardensysteem op alle vlakken te wijzigen (waardoor tot vandaag de dag nog steeds een duide­lijke stempel drukt op de oud-Dinaso's). Als tegen­voorbeeld verwijst Pauwels naar de Volksunie toen die in juni 1977 het Egmontpakt ondertekende "en onvoorzich­tig genoeg niet eerst de kultuurverenigingen raadpleegde. (...) De Volks­unie heeft niet begrepen dat prin­cipiële toege­vingen steeds en overal moeten worden gedekt door de onderlig­gende meta-poli­tieke stroming," spelt Pauwels de les.

Dietsland-Europa heeft die meta-politieke les daarentegen wél geleerd. Onder de titel "Onze taak" schrijft het in janua­ri 1981: "Ons tijd­schrift heeft een opdracht van poli­tiek-cultu­rele aard, en hier verwijzen wij naar de opvat­tingen van een Alain de Be­noist en zijn tochtgenoten van Nouvelle Ecole (tijd­schrift van de GRECE, ms), waarin onder meer gepleit wordt voor een Gramscisme de droi­te".

In de­zelfde geest publiceert hoofdre­dacteur Jos Vinks onder het pseu­doniem Herman van Essen in de jaargang 1981 een vierdelige reeks over Kultuur als macht, waarin meermaals verwe­zen wordt naar de Benoist en Gramsci. In het nummer van decem­ber 1983 bevestigt toenmalig redac­tiesecretaris Bert van Bog­hout (19­16-2003) deze visie: "De meest gevaar­lijke infiltratie is die in de gees­ten. Alain de Benoist - in navol­ging van Gramsci - heeft gelijk dat welke politiek ook maar kan door­breken als daarvoor vooraf een positief cultureel klimaat wordt gescha­pen. Dat positieve klimaat ontbreekt ons vandaag bijna volle­dig en meteen wordt hier onze taak om­lijnd".

Die meta-politieke of cultu­re­le strijd wordt gevoerd via de stel­lin­genoorlog: bepaalde thema's worden vooruitge­scho­ven als inzet van de morele, culturele, intel­lectuele en ideo­logi­sche lei­ding van de samen­leving, waarbij twee of meer stel­lingen met mekaar wedijveren om die leiding. Zo kadert het VB haar aandacht voor het vreemde­lin­gen­thema volkomen in de stellin­gen­oor­log: "Meer dan het eigen­lij­ke voor­werp van dis­puut is het vreemde­lingen­vraag­stuk het slag­veld waarop de tegengestel­de visies elkaar bekam­pen." [31]

Het VB 'in de leer bij Gramsci'

Het VB heeft een opmerkelijke toepassing van dat Gram­sciaanse denkkader geformuleerd in Weg met ons ? Antwoord aan Paula D'Hondt van Filip Dewinter uit 1991 (73 pp.).­

Paula D'Hondt

Dat boekje wil een analyse maken van het Belgi­sche migranten­be­leid en bevat een opvallende paragraaf onder de titel "In de leer bij Gram­sci". Daarin vraagt het VB zich af waarom er een maat­schap­pe­lijke consen­sus bestaat over de integratie­theo­rieën van Paula D'Hon­dt. Het verklaart die consensus aan de hand van het gramsci­aanse onder­scheid tussen de poli­tieke en de burger­lijke samen­leving: "Terwijl de tradi­tio­nele par­tijen zich bezighiel­den met de dagdage­lijkse poli­tiek, de economi­sche crisis, de nasleep van de koude oorlog en de val van het communisme, heeft de linker­zijde ondertussen het ideologische debat ge­voerd en gewonnen".

Niemand minder dan Gramsci zelf wordt er door het VB bijgehaald om uit te leggen hoe de cultu­rele hegemonie in de burgerlijke samen­le­ving bepalend is voor de macht in de poli­tieke samenle­ving: "De Itali­aanse commu­nist Gram­sci be­weerde reeds in de jaren twintig dat men de poli­tieke macht niet kan veroveren zonder dat er een vol­doende culturele onderbouw aanwezig is die deze poli­tieke macht ondersteunt en voedt. Hij is het die van de cul­tuur een meta­-politiek strijd­middel heeft gemaakt. De lin­ker­zijde is er momenteel in ge­slaagd hetzelfde te doen met een aantal zoge­naamde morele waarden (gelijkheid tussen alle volkeren, 'anti-racisme' (sic, ms), mundialis­me...). Wanneer men erin slaagt deze 'nieu­we' morele waarden op te dringen aan de zacht geworden publie­ke opinie, kan men op deze manier een gevaar­lijke politieke tegenstander en concurrent uitschake­len".

Het VB vindt de 'bewijzen' voor die 'linkse cultu­rele hegemonie' in het feit dat "alternatieven voor de 'inte­gratie' eenvoudig niet onderzocht worden". Als het VB er al zou in geslaagd zijn het vreemdelin­genthema op de poli­tieke agenda te plaatsen, dan moet het zelf toegeven dat de kracht­lijnen van het ideologische debat door anderen worden be­heerst. Het blijvende karakter van de aanwezig­heid van de overgrote meer­derheid der migranten staat immers niet ter discus­sie, enkel hoé ze hier kunnen blijven. 

Het VB vindt het dan ook priori­tair om dié consen­sus te door­breken door "zijn poli­tiek­ programma aanvaardbaar of op zijn minst be­spreekbaar te ma­ken". Vanuit een meta-poli­tieke optiek is de prioritaire vraag immers niet of de rege­ring een terugkeer­be­leid voert, maar wel of de idee van de terug­keer­ een be­spreek­bare optie is. Het is op dàt ter­rein dat het VB haar voor­naamste taak ziet, ook ten aan­zien van haar andere programmapunten. Welk beleid er uitein­delijk zal gevoerd wor­den, wordt dan bepaald door wie het ideologi­sche debat be­heerst.

Het belang van het 70-puntenplan

In deze meta-politieke opzet van politieke bespreekbaarheid past merkwaardig genoeg ook het beruchte 70-puntenplan. Het VB wilde daarmee de stelling ondergra­ven dat de 'terugkeer' onmoge­lijk en niet-realistisch is. In zijn inlei­ding schrijft Dewinter dan ook: "Het is vooral de bedoeling geweest om aan te tonen dat de begeleide terug­keer van de niet-Europe­se vreemde­lingen naar hun landen van her­komst realiseerbaar en uitvoer­baar is. (...) Het alter­na­tief van het VB is geen illusie, ingepakt in enkele goed­klinkende slogans. Het terug­keerplan is operati­oneel en onmid­del­lijk uit­voerbaar." [32]

Over dat terugkeerplan heeft zich een heuse stellingenoorlog ontwikkeld, waarbij zowel de media als de andere politieke partijen de kanonnen hebben doen spreken. Daarmee gebeurde wat het VB wilde: haar stellingen werden besproken, weliswaar om ze af te wijzen, maar een stellingenoorlog win je niet in één veldslag.

In een interne analyse in haar Kaderblad wijst het VB dan ook veel­vul­dig naar het meta-poli­tieke strategische belang van de reac­ties op haar 70-punten­plan: "Terwijl men loos probeert te argumenteren waarom die 70 punten toch zo waanzin­nig zijn, is men toch maar bezig met de modali­teiten van de terugkeer te bespreken. Dat is van enorme stra­tegische waarde. (...) Het stelt ons in de eerste plaats in staat ons standpunt inzake migratie ter sprake te brengen. (...) Naast de idee 'integra­tie' en de idee 'multiculturele samen­leving' bestaat nu werke­lijk een duidelijke idee 'terug­keer'. (...) Het 70-puntenpro­gramma wérkt, niet enkel door haar inhoud, maar evenzeer en vooral door haar bestaan. De modali­teiten kunnen eindelijk besproken worden. Laat de tegen­stan­ders maar zeuren over punten en komma's. Voor het eerst is de discus­sie op Vlaams Blok-terrein." [33]

Een nieuwe mei '68, maar dan in de omgekeerde richting

Over het VB en de meta-politieke strijd om de cultu­rele hegemonie zegt Filip Dewinter: "Ik vind dat het een strategie is die zeker moet ge­volgd worden naast de partij­politiek. Je kunt geen politieke veran­de­ringen teweeg brengen als die niet zijn voorafge­gaan door een cultu­reel-maatschappe­lijke verandering. In die zin ben ik Gramsciaan. (...) Derge­lijke culturele veran­deringen kan je pas echt in partijpoli­tieke winst omzet­ten, indien je die ook vanuit be­paalde secto­ren kunt begelei­den. Via het onder­wijs en de culturele sector kan je daaraan een bepaalde onder­stroom geven en die missen wij nu wel voor een deel. Ik vind dat we die op gang moeten brengen, maar dat is natuur­lijk gemakkelij­ker gezegd dan gedaan." [34] 

De belangrijkste kanalen langswaar die rechtse culturele onderstroom zich moet ontwikkelen, zijn het onderwijs, de media en de culturele sector. Dewinter citeert daarover nog­maals Luc Pauwels uit TeKoS (in een artikel over de 'linkse culturele hegemonie'): "Bij­zondere aan­dacht genie­ten daarbij alle 'medi­amie­ke' func­ties in de samen­leving, dit wil zeggen personen of instel­lin­gen die bij uitstek infor­maties, stemmin­gen of waar­deringen door­geven aan anderen." [35]­ 

Zwartboek 'Progressieve Le­raars'

De vraag waar het VB nu voor staat, is hoe het haar rechtse volksnatio­na­listische denkbeelden kan laten doorsijpe­len in een samenleving waar - volgens haar - een 'linkse culturele hegemonie' heerst. Dat doet het via twee stappen. Enerzijds door de 'linkse culturele hegemonie' aan te klagen, anderzijds door een rechtse culturele tegenmacht op te bouwen.

Een voorbeeld van zo'n regelrechte aan­val op de 'linkse cultu­rele hegemonie' vormt de pamflettencampagne Heb jij ook last van pro­gressie­ve leraars ?, die de VBJ op 13 maart 1989 start­ten. "De intellectue­le terreur van de mei '68-generatie begint op school," schrijft (toenmalig) VBJ-voorzitter Filip Dewinter met een typisch Nieuw Rechtse woordenschat in het pam­flet van de campagne. "Heel wat leraars maken mis­bruik van hun positie om hun progressieve ideeën ingang te doen vinden."

In het Zwartboek 'Progressieve Le­raars', dat de reacties op de campagne verzamelt, schrijft Dewinter onder de titel "de lange mars door de instellingen": "Het zou fout zijn de infil­tratie­pogingen van links in het onderwijs te beschouwen als een geïsoleerde destabilisatiepo­ging van onze maat­schap­pij. (...) De strijd om het onderwijs is slechts een onderdeel in het veroveren van de politieke macht," waarna citaten volgen van Alain de Benoist en Luc Pauwels over de meta-poli­tiek.

"Hun doel was niet langer het be­strij­den van het politieke systeem, maar het omvormen ervan van binnenuit," becommenta­rieert Reinhard Staveaux, voorzitter van de werk­groep Jeugd en Poli­tiek op het VBJ-congres Een andere jeugd, een ander ideaal van 2 december 1990. Het onder­wijs vervult hierin een sleu­tel­rol. In de strijd om de cultu­rele hegemonie vormt de jeugd immers een noodzake­lijk doelwit, want "wie de jeugd moreel kan vast­pin­nen, heeft de hele maat­schap­pij," vervolgt Staveaux.

Konservatieve Revolutie

Ook een artikel van Jan Stalmans in de door KOSMOS (Kring voor Onderzoek naar de Socialistische en Marxistische Onder­mijning van de Samenleving) gevulde rubriek 'Open Dossier' in het par­tijblad van het VB van september 1993 is van dezelfde teneur. Kosmonaut Jan Stalmans noemt het onderwijs "het terrein bij uit­stek om de komen­de gene­ra­ties te beïnvloe­den." In eerste instantie ver­taalt zich dat weer in een aan­klacht tegen de 'linkse culture­le hegemo­nie', maar belangrij­ker is dat Stal­mans openlijk pleit voor een rechts-cultureel tegenof­fensief: "Een nieuwe mei '68, maar dan in de omgekeer­de rich­ting, zou wel eens de enige oplossing kunnen zijn om uit de impasse van het huidige linkse éénrich­tingsver­keer te gera­ken," aldus Stalmans.

Het inlichtin­genwerk van KOSMOS past in zijn algemeenheid overigens ook weer binnen het Nieuw Rechtse denkkader, want het heeft voornamelijk betrekking op de posities die linkse groe­peringen en personen uit de politiek-culturele sector innemen in de 'burgerlijke samenleving'. Onder zijn echte naam Luc Dieudonné publiceerde Jan Stalmans samen met Jurgen Ceder, beiden lid van de werkgroep media van het VB, begin 1994 de brochure De Hetze, die een overzicht geeft van de anti-VB-activiteiten sinds 24 november 1991. Ook daarin trekt het VB weer in dezelfde geest van leer tegen "de inge­steld­heid van diegenen die het poli­tieke, cultu­rele en journa­lis­tieke bestel beman­nen." [36]

Het VB wil het onderwijs, de media en de culturele sector ideologisch zuiveren. "Vorming, opvoeding, onder­wijs dienen terug in handen van nationalisti­sche mensen te komen. We moeten de linkerzijde terugdrijven, zowel uit het onderwijs als uit de media," stelt Jaak Peeters, toenmalig partijsecre­ta­ris van het VB, in een con­gres­amende­ment op het eerste VBJ-congres Rechts zonder complexen in 1987 [37]. Die instellin­gen moeten worden ingeschakeld om de geesten rijp te maken voor een rechts en volksnationalistisch Vlaande­ren. Om die reden werden op meer­dere ideologische con­gres­sen resolu­ties goedgekeurd die pleiten voor de "inscha­keling van onder­wijs en media ter ondersteuning van deze positie" (zijnde het VB-standpunt) [38].

De rol die Nieuw Rechts op politiek-strategisch vlak speelt, is vergelijkbaar met die van de aanhangers van de Konservatie­ve Revolutie, die tijdens het interbellum de nationalisti­sche, pro-militaristische en anti-parle­mentai­re oppositie vormden in de Duitse Weimar-republiek (1918-1933). De konser­vatieve revolutionairen vormden een rechtse intellectu­ele voorhoede die de geesten rijp maakte voor de Nationaal-Socia­lis­ti­sche macht­s­overname van 1933 (wat echter geenszins betekent dat alle konservatie­ve revolutionairen nazi's waren) [39].

Op dezelf­de wijze streeft het VB volgens het latere parlementslid Bart Laeremans op het VBJ-congres van 1990 naar "een nieuwe natio­nale bewust­wor­ding, (...) de heropleving van ons volk en van het Europese Avond­land. Dit houdt een bewuste terug­keer in naar de eigen verwor­te­ling, een konserva­tieve revolu­tie, die de natio­nale en Europe­se identi­teit opnieuw centraal plaatst, de jongeren een ver­antwoorde­lijk­heidsbesef ten op­zichte van het eigen volk bij­brengt." [40]

[1] Interview Marc Spruyt met Filip Dewinter, 14 juni 1993.
[2] STAVEAUX R., De Kloof, Referaat VBJ-congres 'Weg met de politiek !?', 13-12-1992, p. 14.
[3] De Leuvense historicus Louis Vos heeft op deze scholing gewezen en hij is daarmee een der weinige auteurs die het belang van Nieuw Rechts weet in te schatten. Zie: VOS L., "De politieke kleur van jonge generaties", in VAN DOORSLAER R. (e.a.), Herfsttij van de 20ste eeuw. Extreem-rechts in Vlaanderen, Leuven, Kritak, 1992, p. 15-46. En van dezelfde auteur: "De rechts-radicale traditie in het Vlaams-nationalisme", Wetenschappelijke Tijdingen, 1993, nr. 3, p. 129-149.
[4] Over de Benoist's ideeëngoed, achtergrond, voorgeschiedenis en publikaties, zie: TAGUIEFF P.A., "Alain de Benoist, philosophe", Les Temps Modernes, n° 451, février 1984, p. 1439-1478.
[5] Ik bedoel hiermee vooral de boeken over het Vlaams Blok. Meer dan tien jaar geleden (!) formuleerde politico­loog Peter Verlinden al gelijkaardige bedenkin­gen (De Nieuwe Maand, april 1982, p. 55). Enkele schaarse Nederlandstalige publikaties over Nieuw Rechts zijn: COMMERS R., "Uit de recente ideologi­sche ontwikke­lingen in West-Europa: Nieuw Rechts", Vlaams Marxistisch Tijdschrift, 1980, nr. 2, p. 7-44. Verscheen ook in: DE VOS L. & MOENS M. (red.), Nieuw Rechts: filosofie en praktijk (nr. 6 van het tijdschrift Res­tant), 1983, p. 90-133. VANHECKE F., "Organisatie en metapolitieke strategie van kultureel nieuw-rechts in Frankrijk", Volksopvoeding, 1983, nr. 3, p. 238-254 (over de auteur, thans Europees parlements­lid van het VB, zie verder). TOMMISSEN P., "Wat is en wat wil de Nouvelle Droite ?", Anti-totalitair denken in Frankrijk, Brussel, EHSAL (Reeks Eclectica, nr. 57), 1984, p. 101-149 (met een zeer gedetailleerde bibliografie). ZORN J.F., "Racisme en Nieuw Rechts in Frankrijk", Tijdschrift voor Ontwik­ke­lingssamen­werking (themanummer 'racisme en onderontwikkeling'), maart 1986, p. 16-25. 
[6] Het Vlaams Blok beschouwt niet alle extreem-rechtse groepen als "bevriend". De basisliteratuur over deze groepen vormt: VERHOEYEN E., "L'extrême droite au sein du nationalisme flamand", Courrier Hebdomadaire du CRISP, nrs. 675-376, 1975. Actualisering en originele aanvulling van deze gegevens verscheen o.m. in: VERHOEYE­N E. & UYTTERHAEGEN F., De kreeft met de zwarte scharen: 50 jaar rechts en uiterst rechts in België, Gent, Masereelfonds, 1981, p. 79-105. VERLINDEN P., "Morfolo­gie van de uiterst-rechtse groeperingen in België", Res Publica (Politiek Jaarboek 1980), 1981, nr. 2-3, p. 373-407. VERLINDEN P., "Morfo­logie van extreem-rechts binnen het Vlaams-Nationalisme", in: DE SCHAMPHELEIRE H. & THANASSEKOS Y. (eds.), Extreem-rechts in West-Europa, Brussel, VUB-press, 1991, p. 235-245. 
[7] Vlaams Blok-Kaderblad, februari 1985, p. 13.
[8] VBJ-Nieuwsbrief, april-mei 1994, p. 4. De titel van Raes' referaat luidde "Wat is Nieuw Rechts?".
[9] In februari 1972 hield de GRECE in Parijs een colloquium over L'enracinement. De referaten ervan verschenen in de brochure Qu'est ce que l'enracinement ?, die Roeland Raes in augustus 1975 in Dietsland-Europa omschreef als "een indrukwekkend plei­dooi voor de volks-ver­bonden mens", voor "bodemverbon­denheid en stamver­want­schap" (p. 31). 
[10] DEWINTER F. & VAN OVERMEIRE K., Eén tegen allen, opkomst van het Vlaams Blok, Antwerpen, Tyr, 1993, p. 70.
[11] VANHECKE F., "Organisatie en metapolitieke strategie van kultureel nieuw-rechts in Frankrijk", Volksopvoeding, 1983, nr. 3, p. 254.
[12] De Vlaams-Nationalist, december 1977. De Vlaams-Nationalist is de eerste titel van het partijblad van het Vlaams Blok, dat toen nog de Vlaams-Nationale Partij (VNP) heette.
[13] VBJ-Nieuwsbrief, maart-april 1993, p. 4.
[14] Vlaams Blok, september 1993, p. 16.
[15] VBJ-Congreskrant, 31-10-1993, p. 14.
[16] Zie over 'De Anderen': VERHOEYEN E., "L'extrême droite au sein du nationalisme flamand", Courrier Hebdomadaire du CRISP, nrs. 675-376, 1975, p. 38-41.
[17] PAUWELS L., "Wat blijft ? Brief aan enkele oudbekenden", Teksten, Kommentaren en Studies, nr. 1, december 1979, p. 160/19.
[18] Over Evola, zie: FERRARESI F., "Julius Evola: tradition, reaction and the radical right", European Journal of Sociology, 1987, nr. 1, p. 107-151 (met een volledige bibliografie), waarin Evola wordt omschreven als "possibly the most important intellectual figure for the Radical Right in contemporary Europe" (p. 107). In Vlaan­deren bestaat een Centro Studi Evoliani, waarvan Raes de contactpersoon is, maar dat thans op non-actief staat. Raes werkte ook mee aan het thema­nummer van Diets­land-Europa (juni 1985) over Evola met een artikel over Evola en het fascisme.
[19] Over de verschillen tussen de GRECE en de Club de l'Horloge, zie: TAGUIEFF P.A., "La Nouvelle Droite et ses stratégies", Nouvelle Revue Socialiste, juillet-août 1984, p. 29-37. Yvan Blot, een van de oprichters van de Club de l'Horloge (°1974), was gastspreker op het VBJ-congres 'SOS-Identiteit' op 27 oktober 1991. Blot is sinds 1989 Europees parlementslid van het Franse Front National.
[20] DE BENOIST A., Les idées à l'endroit, Paris, Editions Libres-Hallier, 1979, p. 251. 
[21] Over de meta-politieke strategie, zie: TAGUIEFF P.A., "La stratégie culturelle de la 'Nouvelle Droite' en France (1968-1983)", in: BADINTER R. (ed.), Vous avez dit fascismes ?, Paris, Montalba, 1984, p. 13-152. "Le phénomène Nouvelle Droite n'est peut-être vraiment nouveau que par sa théorie stratégique et la mise en oeuvre de celle-ci, relativement efficace," schrijft Taguieff daarin (p. 56).
Een zeer goede synthese van Taguieff's visie vormt het recentelijk als interview afgedrukte "Origines et métamorphoses de la Nouvelle Droite", Vingtième Siècle, n° 40, octobre-décembre 1993, p. 3-22. Zopas verscheen van Taguieff zijn nieuwste boek: Sur la Nouvelle Droite (Paris, Descar­tes, 1994). De linkse Franse politicoloog Pierre-André Tagui­eff is onge­twijfeld de grootste kenner van de Nouvelle Droite. Zijn objectiviteit en nauwkeurigheid wordt zelfs door Nieuw Rechts erkend.
[22])Over deze visie van Gramsci, zie: VAN TRIER W., "Het geval Gramsci: de revolutionair en zijn dubbelganger", De Nieuwe Maand, 1977, nr. 20, p. 187-206. Over de andere opvattingen van Gramsci, zie: BROUWERS B., "De aktualiteit van Antonio Gramsci", Tijdschrift voor Diplomatie, 1974, nr. 1, p. 243-249.
[23] VLAAMS BLOK, 10 vooroordelen tegen het Vlaams Blok, 1992, p. 15.
[24] GRAMSCI A., "De organisatie van de cultuur", Te Elfder Ure, 1975, nr. 19, p. 597.
[25] DE BENOIST A., Vu de droite. Anthologie critique des idées contemporaines, Paris, Copernic, 1979, p. 458. 
[26] DE BENOIST A., Les idées à l'endroit, Paris, Editions Libres-Hallier, 1979, p. 258.
[27] DE BENOIST A., Vu de droite. Anthologie critique des idées contemporaines, Paris, Copernic, 1979, p. 460. Eveneens geci­teerd (in een Nederlandse vertaling uit T-K-S) in: DEWINTER F., Zwartboek 'Progressieve Leraars', 1989, p. 19.
[28] PAUWELS L., "Politiek en metapolitiek in Vlaanderen en Nederland", Teksten, Kommentaren en Studies, nr. 4, maart 1980, p. 330/6.
[29] Geciteerd in: Idem.
[30] PAUWELS L., "Politiek en metapolitiek in Vlaanderen en Nederland", Teksten, Kommentaren en Studies, nr. 9-10, oogst-september 1980, p. 330/49-64, waaruit de hierna volgende citaten.
[31] VLAAMS BLOK, 10 vooroordelen tegen het Vlaams Blok, 1992, p. 8.
[32] DEWINTER F., Immigratie: de oplossingen. 70 voorstellen ter oplossing van het vreemdelingen­probleem, 1992, p. 3.
[33] STAVEAUX R., "70 tactische mispunten of een schot in de roos ?", Vlaams Blok-Kaderblad, april 1993, p. 6-7.
[34] Interview Filip Dewinter, 14-6-1993. In: SPRUYT M., De Ideologie van het Vlaams Blok, Antwerpen, UIA, Eindverhan­deling in de Politieke en Sociale Wetenschappen, 1994, p. 310-311.
[35] Geci­teerd in: DEWIN­TER F., Zwartboek 'Progressieve Leraars', 1989, ­p. 19. (Dewinter citeert uit: PAUWELS L., "Politiek en metapolitiek in Vlaanderen en Nederland (II)", Teksten, Kommentaren en Studies, nr. 6, mei 1980, p. 330/5.)
[36] CEDER J. & DIEUDONNÉ L., De Hetze, 1994, p. 36.
[37] Amendement van Jaak Peeters bij CARPELS H., Discus­sietekst Werkgroep veiligheid, VBJ-con­gres 'Rechts Zonder Complexen', 4-10-1987, amendementen, p. 1.
[38] CARPELS H., Kongresbesluiten Werkgroep veiligheid, VBJ-con­gres 'Rechts Zonder Complexen', 4-10-1987, resolutie 15.
[39] WOODS R., "The radical right: the 'conservative revolutionaries' in Germany", in: EATWEL R., O'SULLIVAN N. (eds.), The nature of the right: European and American politics and political thought since 1789, London, Printer Publishers, 1989, p. 124-145. In Teksten, Kommentaren en Studies (onder meer - en niet toevallig - in het allereerste nummer van december 1979) wordt ruime aandacht besteed aan de Konservatieve Revolutie, die de idealen van de Franse Revolutie van 1789 afwijst. 
[40] LAEREMANS B., Jeugd en Cultuur, Referaat VBJ-congres 'Een andere jeugd, een ander ideaal ?', 2-12-1990, p. 2.