15.02.2006 - Opvallend: terwijl Jean-Marie Dedecker (VLD) en met hem steeds meer journalisten grondig met ons van mening verschillen, worden onze analyses en opvattingen steeds vaker bevestigd door onafhankelijk onderzoek. Zo ook dat van Jan Jagers over populisme. “Het VB is de enige echt populistische partij.”

Steve Stevaert (sp.a), dat is algemeen geweten, liet zich graag voorstaan op zijn “populisme”. Hij stond immers, naar eigen zeggen, altijd dicht bij “de mensen”.

Dat zeggen vandaag vele politici. En dat verleidde al menig onderzoeker tot voorbarige en onnauwkeurige conclusies als zou het populisme vandaag alle politiek beheersen.

Dat is niet zo. Hoewel er sprake is van een zorgwekkende tendens, is de enige écht populistische partij in Vlaanderen nog steeds het Vlaams Belang.

Populisme

Zeggen wat de mensen denken, zoals in de VB-slogan “wij zeggen wat u denkt”, wordt vaak terecht aanzien voor demagogie. Niemand vertegenwoordigt immers “de mensen” aangezien niet alle mensen hetzelfde denken of willen. “De mensen” bestaan gewoon niet. Toch is populisme nog iets anders.

'The Fontana dictionary of modern thought' definieert populisme als:

“Het streven naar een rechtstreekse band tussen het zogenoemde volk en de regering zonder bemiddelende instellingen. De wil van het volk wordt vereenzelvigd met moraliteit en rechtvaardigheid en boven alle andere sociale standaarden en mechanismen gesteld. Het geloof in de deugdelijkheid van het eigen volk en de overtuiging dat dit volk gemanipuleerd wordt door dominante of zogezegd geprivilegieerde groepen of minderheden vormen daarbij dikwijls een voedingsbodem voor vreemdelingenhaat.”

Dat begrip is, zoals we al vaker aanhaalden (bijv. hier) van toepassing op het VB:

"Met dat volk wil zij een rechtstreekse band: het VB is ook een populistische partij. Dat wil zeggen dat zij de wil van haar volk boven alle andere democratische mechanismen stelt. Dat bevat een dictatoriale dimensie: beslist de meerderheid dat de mensenrechten moeten worden afgeschaft of dat racisme moet kunnen, dan noemt zij dat nog steeds vrijheid van meningsuiting en democratie. Vertegenwoordiging, kiesplicht, rechtsargumentatie, tegensprekelijk debat, organisatie in het middenveld, dat is allemaal ondergeschikt aan haar rechtstreeks contact met de wil van haar ‘eigen volk’.”

Het wetenschappelijke onderzoek van Jan Jagers bevestigt

Voor zijn doctoraat 'De stem van het volk! Populisme als concept getest bij Vlaamse politieke partijen', zo blijkt uit een interview met Knack (15-02-2006), volgde politicoloog Jan Jagers (Universiteit Antwerpen) dezelfde argumentatie: “als die volkswil alle andere principes overschaduwt, ontaardt dat in louter populisme.”

Met dat “ontaarden” bedoelt Jagers dat de wil van het volk altijd wet is voor het populisme:

“Als de meerderheid van de mensen de rechten van minderheden uit de grondwet wil schrappen, moet dat volgens de populistische logica kunnen. Ik heb bij alle partijen vormen van populisme teruggevonden, maar alleen het VB zegt onomwonden dat de wil van het volk te allen tijde moet worden gerespecteerd. Al hun andere principes zijn daaraan ondergeschikt. CD&V en SP.A houden ook rekening met de wil van het volk, maar niet als die indruist tegen basisprincipes, zoals de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.”

Ook het simplistische antagonisme tussen het altijd rechtvaardige en ondeelbare volk en de steeds corrupte en volksvreemde elite is volgens Jagers een herkenbaar refrein in het verhaal van het VB:

“De redenering van het VB luidt: alleen wij en het volk trekken ons niets van politieke correctheid aan en zijn eerlijk, terwijl al die anderen hun politieke correctheid gebruiken om het volk onder de knoet te houden. Met andere woorden: alleen het VB durft te zeggen waar het op staat. Elk verzet, elke negatieve beoordeling van hun partij past volgens hen in een grote samenzwering onder leiding van peetvader Guy Verhofstadt (VLD).”

Betrouwbaar?

Voor zijn doctoraat ging Jagers ervan uit dat wat de partijen schreven ook gemeend was. Maar Jagers vraagt zich wel af of de liefde van het VB voor de stem van zijn verzonnen volk wel zo geloofwaardig is:

“In de grondbeginselen van het VB bijvoorbeeld (…) werd het volk afgeschilderd als een domme massa die waarschijnlijk nooit zal snappen waarom ze voor zichzelf moet opkomen. Het VB was aanvankelijk dus een elitaire partij. Later hebben ze een bocht van 180 graden genomen in de richting van het volk. Denken ze er eigenlijk nog hetzelfde over, (…) is het niet meer dan een politieke strategie (…) of zijn de ideeën gaandeweg geëvolueerd?”

Een echt raadsel of een nieuwigheid is dat evenwel niet. Karel Dillen zélf gaf ons lang geleden het antwoord al: “Ideaal is een elitair programma te kunnen koppelen aan een populistische toevloed van stemmen.” (1) 

Besturen en populisme, gaat dat samen?

De laatste tijd horen en lezen we steeds vaker de voorkeur om het VB aan de macht te brengen. Onlangs nog schreef Peter Vandermeersch in De Standaard (30-01-2006): “In 2006 zal, of men het graag heeft of niet, het debat gevoerd worden over de optie die nog niet werd overwogen.”

Knack wou van Jan Jagers weten of die optie het populisme van het VB zou ondermijnen. Ook daar bevestigt Jagers onze inschatting:

“Mocht Filip Dewinter bijvoorbeeld burgemeester van Antwerpen worden, zal hij het stadsbestuur en de ambtenarij niet meer als een stelletje sjoemelaars kunnen voorstellen. Maar hij zal wel nog altijd op de Vlaamse en de federale regeringen en op de Europese Unie kunnen schieten. Daarom vind ik de redenering dat we het VB maar mee in bad moeten nemen ook zo gevaarlijk.”

Moraal van het verhaal

Met deze paragrafen wilden we slechts aangeven dat na het eerste doctoraat waarin het VB het grootste deel van de aandacht opeiste (zie hier), ook het meest recente doctoraat ingaat tegen het begrip en de wensen van een groot deel van de media.  

(1) Geciteerd in Spruyt M. (1995): Grove Borstels, Van Halewyck, p.275.