Tijdens de 'antifascistische week' in november 2005 kreeg Blokwatch volgende vragen voorgeschoteld: “Op welke fundamenten is de ideologie van het VB gebouwd? Doen ze zich anders voor in de media? Waarom is het gevaarlijk dat extreem-rechtse groeperingen aan de macht komen? Wat kunnen we ondernemen? Welk politiek alternatief?”

Naar aanleiding van het economisch VB-congres op 26 november 2005 in Gent organiseerden enkele politieke en studentenverenigingen een 'antifascistische week'. Blokwatch werd uitgenodigd om uitleg te geven op de info-avond Het sociaal-economisch ideaal van het VB (23/11/2005). Hier volgt de uitgeschreven versie van mijn antwoorden.

1. Op welke fundamenten is de ideologie van het VB gebouwd?

Het VB behoort tot de familie van de rechtspopulistische of extreemrechtse partijen. Relatief gezien hebben we te maken met een van de sterkste extreemrechtse partijen in Europa. Maar laat ik misschien beginnen met hoe de partij zichzelf omschrijft.

In haar nieuwe beginselverklaring van 06.11.2004 noemt het VB zich Vlaams-nationalistisch en rechts-nationalistisch. Vlaams-nationalistisch omdat de partij wil dat (wat zij beschouwt als) "de culturele identiteit en volksgemeenschap" mede bepalend worden voor de inrichting en het bestuur van de staat. En rechts-nationalistisch wil volgens de partij zeggen dat zij "de maakbaarheid van de mens ontkent" en dat zij (wat zij noemt) "natuurlijk gegroeide tradities" in ere wil houden. De Grondbeginselen uit 1978 (die tot 2004 meegingen) waren wat betreft ideologische pijlers wel duidelijker. Daarin stonden drie dingen centraal: (volks)nationalisme, conservatieve waarden en solidarisme. Laat ik deze drie wat verder uitklaren en hun samenhang wat verduidelijken.

Solidarisme

De eerste twee pijlers werden in de nieuwe beginselverklaring expliciet bewaard. Solidarisme werd echter ingeruild voor het woord ‘solidariteit’ (wat voor sommige analisten het teken was dat de partij nu alle banden met het fascisme had laten vallen). Maar het is wel duidelijk dat de partij nog steeds van mening is dat de belangen van werknemers en werkgevers helemaal niet tegenstrijdig zijn, en dat beide ook moeten samenwerken om de Vlaamse eenheid hoog te houden.

Die positie is nog steeds te herkennen in vele teksten en uitspraken van partijleden. Zo vertelde voorzitter Frank Vanhecke onlangs nog aan De Morgen (25.10.2005): “Werknemers en werkgevers verhouden zich niet tot elkaar als water en vuur. Hun belangen zijn niet noodzakelijk tegengesteld of incompatibel. Het VB zal dat aantonen.”

Maar wat zij in haar economische teksten (op haar website Ondernemend Vlaanderen) aantoont, is dat in die ‘solidariteit’ de eisen en wensen van de werkgevers voor haar zo niet de enige legitieme, dan wel duidelijk de voornaamste zijn. De partij lijkt meer dan ooit te kiezen voor een neoliberaal programma: minder belastingen, minder overheid, minder vakbond, meer flexibiliteit voor de arbeiders. Zo staat de partij bijvoorbeeld voor een veertigjarige loopbaan en tot minstens 65 jaar werken. Ze wil voor de vakbonden ook rechtspersoonlijkheid, een verplichte open boekhouding, een inperking van hun rol tot bemiddelaars in de bedrijven in functie van de bedrijven, en ze wil hen ook de functie van uitkeringsinstelling ontnemen.

Maar dat wil ze niet alleen omdat vakbonden hinderpalen zijn voor een (neo)liberaal beleid. Haar economische plannen zijn voor haar niet het voornaamste (overigens staat het VB dichter bij de uiterst neoconservatieven in de VS dan bij de Europese neoliberalen), zij zijn veeleer een tactisch middel om rechtse en conservatieve elites te paaien op een moment dat ze klaar staat om mee te gaan regeren. De linkse vijver, om het zo te zeggen, is leeggevist. Nu is de rechtsliberale aan de beurt.

Rechts-nationalistisch

Men mag zich niet vergissen. Het is niet omdat het VB economisch neoliberaal lijkt te denken, dat zij ook een echt (neo)liberale partij is. Het is niet omdat zij tegen de vakbonden is dat zij kan worden vergeleken met sommige liberale fracties. Niet omdat ze veel voor de arbeiders zou willen realiseren. Wel omdat voor haar het voornaamste, het ‘eigen volk’, moet worden verdedigd tegen alles wat vreemd en ondermijnend is voor zijn zuiverheid.

De eenheid en homogeniteit van het Vlaamse volk zijn natuurlijk geen realiteit. Maar in haar ogen bestaat er een écht Vlaanderen: de ware Vlaamse etnie/cultuur. Die meent zij ook echt te kennen en daaraan moet iedere Vlaming ook meewerken. Haar rechts-nationalisme is radicaal en autoritair. Haar inbeelding van een nu nog verborgen Vlaamse culturele eenheid en homogeniteit – voor haar van groter belang dan politiek-economische realiteiten – maakt dat zij van iedere Vlaming het naleven van door haar opgestelde plichten eist, en dat ze zwaar de nadruk legt op persoonlijke verantwoordelijkheid. Ongelijkheden worden in haar ideologie dus gerechtvaardigd op grond van nationalistische of (cultuur)racistische argumenten en een aristocratische en organische opvatting van de maatschappij: de echte Vlamingen vormen de elite, het individu is aan het volk en de samenleving ondergeschikt.

Populisme

Met dat volk wil zij een rechtstreekse band: het VB is ook een populistische partij. Dat wil zeggen dat zij de wil van haar volk boven alle andere democratische mechanismen stelt. Dat bevat een dictatoriale dimensie: beslist de meerderheid dat de mensenrechten moeten worden afgeschaft of dat racisme moet kunnen, dan noemt zij dat nog steeds vrijheid van meningsuiting en democratie. Vertegenwoordiging, kiesplicht, rechtsargumentatie, tegensprekelijk debat, organisatie in het middenveld, dat is allemaal ondergeschikt aan haar ‘rechtstreeks contact’ met de ‘wil’ van haar eigen volk.

De eenheid en de vitaliteit van dat volk worden in haar ogen gemanipuleerd door dominante of geprivilegieerde groepen en minderheden. Dat vormt een bron van extremisme, anti-politiek en vreemdelingenhaat. Vandaar ook haar fulmineren tegen het multiculturalisme en haar failliet verklaren van de integratiepolitiek. Niet omdat allochtonen volgens haar nog steeds gediscrimineerd worden of omdat het beleid steeds uitging van een wij-zij denken, maar wel omdat allochtonen zich zogezegd niet zouden willen integreren in de eenheid van haar denkbeeldige Vlaamse homogeniteit.

Haar rechts-nationalisme richt zich uiteraard naast allochtonen ook tegen de Walen, die alle steun moeten worden ontzegd (wat meteen het nodige geld zou opleveren voor ongeveer alle grote kosten die de partij wil maken). Op die manier maakt zij van zowat alle anderstaligen en anderskleurigen zondebokken en leert zij haar ‘eigen volk’ naar beneden schoppen.

Uiterst conservatieve waarden

Het VB staat voor een omgekeerde mei ’68. Inderdaad, zij gaat ervan uit dat waarden en normen op een natuurlijke wijze zijn gegroeid (en geen maskerade van belangen of resultaten van verschuivende menselijke politiek zijn). Haar conservatisme doet haar verschillen van alle ideologieën die schatplichtig zijn aan de Franse Revolutie en haar optimisme in zake maatschappelijke verandering, rationaliteit, vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid. Voor haar zijn alternatieve leefvormen, maar ook abortus en euthanasie verschrikkingen, en is al het progressieve maatschappelijke denken in termen van oorzakelijke en verzachtende omstandigheden gevaarlijk.

Kortom, wat zij vandaag ook moge voorstaan op economisch vlak, het totale plaatje van haar ideologie leert ons (naast het gegeven dat haar neoliberale economische programma deel is van een strategische opstelling, veeleer dan een ideologische bekentenis) dat niet alleen ‘links’ op zijn hoede moet zijn, maar ook alle rechtgeaarde liberalen en democraten van alle gezindte.

2. Doen ze zich anders voor in de media?

Dat mag je wel zeggen. Laat ik het hier misschien op enkele voorbeelden houden. Onlangs nog was Filip Dewinter te gast in een paar programma’s van de Nederlandse televisie. In die programma’s verklaarde hij dat hij niks te maken heeft met fascisme en collaboratie. Maar wij weten gewoon dat dat niet klopt. De bewijzen zijn er.

Zo toont J.C. Defossé in zijn documentaire La Face Cachée du Vlaams Blok beelden van Dewinter die, samen met de onlangs overleden nazi Eriksson en leden van Voorpost en het Vlaams Blok, aan het kerkhof te Lommel in november 1988 bloemen wil neerleggen op de graven van Vlamingen die in SS-uniform stierven aan het Russische oostfront.
Blokwatch onthulde niet alleen dat Dewinter in 1992 (tijdens een debat in Antwerpen) de collaborateurs en nazi’s August Borms en Irma Laplasse zijn grote voorbeelden noemde, maar ook dat hij in december 2001, als gastspreker voor het Sint-Maartensfonds, de SS-eed ‘Mijn eer is trouw’ bracht. En dit jaar nog verklaarde hij in een interview met de Israëlische krant Haaretz dat het VB afstamt van ondermeer Staf De Clercq (notoir collaborateur en leider van het VNV).

Ik vertelde ook al hoe Frank Vanhecke geen tegenstellingen ziet tussen de belangen van arbeiders en de belangen van kapitalisten. Dat haalde hij in z’n interview met De Morgen nog eens aan om de recente stakingen van de vakbonden niet helemaal te moeten veroordelen (de meerderheid van VB-kiezers staat immers aan de kant van het protest tegen het generatiepact van de federale regering). Maar de journalist van De Morgen had ook Freddy van Gaever gevraagd naar zijn mening over de stakingen en die was zich van geen kwaad bewust toen hij hem meegaf dat men de politie zou moeten inzetten om arbeiders die wel willen werken de staking te laten breken. En ook Jurgen Verstrepen zou zich op zijn webstek heel erg tegen de stakingen uitspreken.

Hopelijk zullen de media in de komende dagen hun micro’s niet alleen onder de neus steken van de partijkopstukken, maar zich ook voldoende informeren. Hopelijk bereiken zij dat deel van het VB-electoraat dat er andere dan patroonsideeën op nahoudt én belichten zij het bredere plaatje waarin het ‘economische programma’ een tactisch middel is.

3. We spreken hier over fascisme en zijn gevaren. Maar waarom is het juist zo gevaarlijk dat extreem-rechtse groeperingen aan de macht komen?

Eerst toch eens dit. Het woord ‘fascisme’ mag je nooit gebruiken als een simpel scheldwoord. Daarmee banaliseer je een verschrikkelijk regime en gedachtegoed. Dat is ook waarom we bij Blokwatch zuinig en nauwkeurig omspringen met dat begrip. Ik volg hierin Robert Paxton, zowat dé autoriteit in het onderzoek naar het fascisme. In zijn recent verschenen werk Anatomie van het Fascisme stelt hij aan de ene kant dat er voor expliciet fascistische partijen in West-Europa momenteel weinig plaats is. Maar hij stelt aan de andere kant wel dat wanneer extreemrechtse partijen zich verder kunnen zetten en deelnemen aan de macht dankzij de hulp van conservatieve elites, het algemeen maatschappelijk proces van fascisering meer kans krijgt.

Maar laat ik nu op de vraag ingaan. Strategisch staan we met de komende gemeenteraadsverkiezingen voor een cruciaal historisch gebeuren. Niet enkel voor ons land, maar voor heel Europa. Dat is geenszins overdreven. Ik zei al dat relatief gezien het VB een van de sterkste extreemrechtse partijen in Europa is. Zij heeft ook een onwaarschijnlijke invloed op het bredere politieke veld, op de andere partijen – iets wat, weliswaar fout verklaard, goed geïllustreerd werd door Rinke van den Brink in zijn boek In de greep van de angst. De Europese sociaal-democratie en het rechtspopulisme.

Vaak vermelden de kranten wanneer het VB op bezoek gaat bij aanverwante partijen, dat zij over het een of ander wat ervaring wil gaan opdoen. Maar vergis je niet: het zijn de andere Europese extreemrechtse partijen die opkijken naar het VB. En volgend jaar staat zij op het punt om in een aantal gemeenten en steden mee te besturen, wat haar oppositiekracht op hogere niveau’s serieus zou versterken. Het VB leert Europees extreemrechts door zijn voorbeeldfunctie. Met andere woorden: wat hier gebeurt is een model voor wat onder gelijkaardige omstandigheden (van werkloosheid, welvaartchauvinisme, politiek centrisme) op termijn in heel Europa kan gebeuren.

Wat machtsdeelname van extreemrechts inhoudt valt voor de rest ook wel te voorzien. Ik sprak al over de gevolgen voor arbeiders. Het mag ook wel duidelijk zijn dat ook migranten en allochtonen bij een regerend extreemrechts geen leuke toekomst te wachten staat en dat hun protest wel eens Franse proporties zou kunnen aannemen. Het repressieve gehalte van een mogelijk extreemrechts beleid riskeert ook een enorm democratisch deficit te veroorzaken in de behandeling van ‘verdachten’ en het terugschroeven van burgerlijke vrijheden tijdens een toenemende spanning met allerhande minderheden en middenveldorganisaties. Het is ook opvallend hoe het VB in zake de aanpak van bijvoorbeeld het terrorisme helemaal de weg op wil van de neocons uit de VS: die hebben ook weinig last met het aantasten van fundamentele vrijheden.

Maar ook het volgende wordt met betrekking tot uw vraag stelselmatig onderbelicht. Zowel geografen (die meewerkten aan het laatste witboek Stedelijk Beleid) en verschillende werkgevers wijzen op het feit dat de reductie van culturele diversiteit (waar het VB voor tekent) een ramp zal betekenen op economisch en intellectueel vlak. Stedelijkheid is in onze contreien de voorwaarde voor economische ontwikkeling in een mondialiserende economie. En de dynamiek van steden is  afhankelijk van migratie en culturele uitdagingen. Op die manier kan je inzien hoe het VB helemaal niet staat voor het Belang van Vlaanderen. Het leidt Vlaanderen veeleer recht naar de afgrond. Iets wat ook wel duidelijk wordt eens men het probleem Brussel aankaart met de separatisten van het VB.

4. Welke stappen kunnen we ondernemen?

Het is wel duidelijk dat het cordon sanitaire op zich het VB niet op de knieën krijgt. Dat is natuurlijk geen reden om het cordon af te schaffen. Je kan met recht en reden veronderstellen dat het de opmars van extreemrechts vertraagd heeft en je kan ook terecht opwerpen dat overwegingen van succes hier weinig ter zake doen. Maar er is dus meer nodig. Vanuit een verdediging van de democratie kan men het volgende vooropstellen.

Lange termijn

Op lange termijn zou een ideologisch duidelijker, scherper profiel van de democratische partijen succes kunnen boeken. Het centrisme van de politieke partijen is één van de oorzaken van het succes van extreemrechts. Burgers hebben het steeds moeilijker om verschillen tussen de partijen te ontwaren. Dat is geen goede zaak voor de democratie en de gevolgen zijn er ook naar.

Vooral laaggeschoolden en arbeiders voelen zich politiek in de steek gelaten. Het VB boekte zijn eerste grote successen onder het natuurlijke electoraat van de sp.a. Die mensen wonen tussen de allochtonen in de armere en vaak door een verkeerd stedenbeleid verwaarloosde stadswijken. Deze slachtoffers van de globalisering voelden zich onvoldoende gesteund en werden gevoelig voor wanhoopsracisme en het psychologische houvast van het verhaal van het ‘eigen volk’ van het VB. Wanneer ik les geef over politiek blijkt nogal snel dat leerlingen en studenten het verschil tussen de partijen niet meer kunnen aangeven en dat vooral beroepsleerlingen zich afvragen op wie zij nog kunnen stemmen. Dat veroorzaakt gewoon het gevoel van één pot nat en dat maakt de weg vrij voor het simplistische verhaaltje van het VB.

Middellange termijn

Maar het succes van extreemrechts ligt niet alleen in de zwakte van links en het centrisme van de democratische partijen. De middenklasse die destijds massaal uit de steden wegtrok woont nu vaak in gemeenten waar amper migranten komen. Hun gevoeligheid voor het verhaal van het VB moet je zoeken in racisme door distantiëring. Vele mensen gaan werken in de steden en kennen die als vuile en gevaarlijk ogende plekken waar ze enkel in contact komen met allochtonen in ondergeschikte relaties. Zij verwachten dat het VB de problemen van onveiligheid en armoede zal oplossen zonder dat aan hun welstand zal worden geraakt (zonder dat zij bijvoorbeeld moeten betalen voor het gebruik van de stad).

Toch moet men hier niet bij de pakken blijven zitten. Onderwijs en media zouden het in feite moeilijker moeten maken om in de simpele structuur van het zondebokmechanisme en het extremistische denken te stappen. De democratie kan je ook versterken door op school bijvoorbeeld een verplicht vak leren filosoferen in te richten of onderwijs en media minder marktafhankelijk te maken. Gratis, democratisch onderwijs waar ook in een vak over de religies heen de democratie wordt aangeleerd als een tegensprekelijk debat onder gelijken, en echt  onafhankelijke media die terug meer aandacht schenken aan de principes van onderzoeksjournalistiek en volksverheffing, dat zijn voorstellen die succes kunnen boeken op middellange termijn en die ook door alle democraten kunnen worden verdedigd.  

Korte termijn

Maar het is vandaag vooral de korte termijn die van tel is. Met een VB dat her en der gaat meebesturen zal organisatie ook minder evident worden en zullen vermelde doelen op lange en middellange termijn verderaf lijken dan ooit.

Indien democraten in verspreide slagorde blijven optrekken zijn ze eraan voor de moeite. En dat is wat al sinds jaar en dag gebeurt. Telkens wanneer het VB een verkiezingsoverwinning behaalde steeg er luid protest op en moest er dringend wat gebeuren. Maar die verontwaardiging resulteerde zelden in structureel verzet tegen het VB. De partij amuseert zich bijgevolg gewoon te pletter, zelfs na de veroordeling voor racisme bouwde het een feestje. De partijen en de media legden het VB geen strobreed in de weg, integendeel.

Terwijl het allemaal anders had gekund. Politiek en media vragen zich voortdurend af hoe ze met het VB moeten omgaan. Hun probleem gaat als volgt. In de jaren tachtig probeerde men hen nog te ontmaskeren, maar dat heeft ze niet tegengehouden. In plaats van toch door te doen, zou men ze begin jaren negentig (met de eerste zwarte zondag) uitsluiten, men wou er niks meer mee te maken hebben, men zou ze doodzwijgen. Nog gingen ze vooruit. Naar het einde van de jaren negentig probeerde men dan met hen in debat te treden. En nog haalde het niets uit. “Wat is dan wel een goede strategie?” vraagt Kris Deschouwer zich af in het boek van van den Brink.

Wel, doe met het VB wat je zou doen met eender welk groot maatschappelijk probleem. Erken het als een fundamenteel probleem en praat erover, doe er wat aan, maak er reportages over, documentaires die het fascistische en racistische karakter tonen. Licht de mensen in. Wie na de jaren zeventig werd geboren heeft als gevolg van al die twijfel nog nooit wat van ontmaskering gehoord. Terug naar de jaren tachtig dus. Het punt is zelfs dat dergelijke reportages bestaan én dat zij op zenders bezuiden de taalgrens hun effect niet missen. Hier heeft men schrik om ze te vertonen.

5. Wat is je alternatief?

Een partijpolitiek alternatief biedt Blokwatch niet. Het enige ‘alternatief’ waarvoor Blokwatch zich inzet is de verdediging van de mensenrechten en de democratie. Blokwatch is onafhankelijk en wordt gedragen door vrijwilligers met veel achtergrondkennis over het VB, journalisten, academici, studenten.

Wij willen helpen het cordon te vertalen naar de straat, naar iedereen. Blokwatch wil de problemen op korte termijn aanpakken. Met een pluralistische instelling en door onderzoeksjournalistiek, commentaren, wetenschap, kunst, lezingen, de beste snufjes van het internet, proberen het verzet vooruit te helpen over alle partijgrenzen heen. Daarvoor komen we met onze website tussen in de media en ondersteunen we alle juridische en democratische actie tegen het VB.

Alle hulp is welkom. Bezorg ons informatie over extreemrechts, help mee onze artikels en stickers te verspreiden. Schrijf je wetenschappelijke teksten, ook daarvoor is er plaats. Laat het je buren, vrienden, kennissen weten dat er een initiatief bestaat om het VB terug te dringen. Een initiatief waaraan iedereen kan meewerken. Om de democratie te beschermen.