Ook het Vlaams Belang viert tegenwoordig de eerste mei. Dat is nochtans niet altijd zo geweest. Pas in 1996 ging de partij daarmee van start. Blokwatch reconstrueert hoe het zover kwam.

1 mei 1996. Wat niemand tot dan toe voor mogelijk heeft gehouden, gebeurt. Voor het eerst in zijn twintigjarig bestaan grijpt het VB de dag van de Arbeid aan om de straat op te komen.

“Het VB roept al zijn militan­ten, sympa­thisan­ten en mandata­rissen op om aanwe­zig te zijn,” laat het partijblad twee maanden van tevoren al met aan­drang weten. “Het is van groot belang dat deze manifes­ta­tie een absoluut succes wordt. Het VB wil immers het socia­listische 1-meimo­nopolie onge­daan maken.”

Adolf

De plaats van het gebeuren is even welgekozen als de datum: in Aalst aan het standbeeld van de sociaal bewogen (maar anti-socialistische) katholieke priester Adolf Daens (1839-1907). Daarmee formuleert het VB aan zowel de socialistische als de christelijke arbeidersbeweging een oorlogsverklaring.

Het is in 1996 niet de eerste maal dat het VB het Daens-monument bezoekt. Twee jaar voordien, op 1 mei 1994, legde de plaatselijke partijafdeling onder aanvoering van VBJ-voorzitter Karim van Overmeire ook al bloemen neer aan het Daensbeeld.

“Net als wij had priester Daens last met de socialisten, met het regime, met de kerkelijke overheid. Ook hem trachtte men het zwijgen op te leggen. Vandaag zou Daens niet, zoals pater Leman (de directeur van het Centrum voor Racismebestrijding, ms), aan de kant van het regime staan. Hij zou een lidkaart hebben van het VB,” verklaart Van Overmeire tijdens een korte toespraak die in het partijblad van juni 1994 staat afgedrukt.

(Ook op Rerum Novarum, de feestdag van de christelijke werknemersbeweging, op 8 mei 1996 voert het VB actie, dit maal in Sint-Niklaas waar de partij een kleine bloemenhulde houdt aan de beelden van De Wever en Reinaert De Vos.)

De VB-Jongeren organiseerden eerder reeds enkele bescheiden 1-meivieringen. Dat gebeurde voor het eerst in 1992 in Mechelen (in 1990 werd een meeting in Willebroek nog verboden) en kreeg een vervolg in 1993 in Lier en in 1994 in Roeselare. (In 1995 hebben ze het te druk met de verkiezingen.) Ook enkele VB-afdelingen tastten het terrein al af. Zowel VB-Oostende als VB-Denderleeuw organiseerden in 1994 kleine 1-meifeesten.

Ruk naar links

De VB-aandacht voor de eerste mei komt niet uit de lucht vallen. Ze is ingegeven door een grondige, maar met opportunisme omladen kennis van haar kiezerskorps.

De SP is op 24 november 1991 de grootste stemmenleverancier van extreem-rechts: het VB neemt dan 82.500 socialistische kiezers over, zo blijkt uit onderzoek (SWYNGEDOUW M., BILLIET J., CARTON A., Van waar komen ze, wie zijn ze? Stemgedrag en verschuivingen op 24 november 1991, 1992.)

Met die wetenschap in het achterhoofd schrijft Were Di-voorzitter Bert van Boghout in Dietsland-Europa van juni 1992: “Wij beschouwen het als uitermate belangrijk dat het VB er vandaag in lukt ruime delen van de zoge­naamde arbei­dersbevolking in onze Vlaams-nationale strijd te betrekken. Het is dringend nodig deze verworvenheid te conso­lideren door eigen sociale initia­tieven en een eigen sociale en erg concre­te leer - ongeacht het mogelijk verwijt aldus een nieuwe zuil op te bouwen.”

Van Boghouts woorden hebben geen onmiddellijke uitwerking, maar drie jaar later komt de extreem-rechtse militantengroep Voorpost met een concreet voorstel op de proppen. Het doet dat, alweer niet toevallig, in een evaluatie van de parlementsverkiezingen van 21 mei 1995.

Die verkiezingen waren volgens Wim van Dyck, de hoofdredacteur van het Voorpost-vormingsblad Revolte, een teleurstelling voor het VB. Van Dyck, die op dat moment tevens VB-gemeenteraadslid en universitair medewerker van de Kamerfractie is – en  dus de interne partijkeuken van nabij kent – maakt er geen geheim van: het VB had in 1995 gehoopt op minstens 15% van de Vlaamse stemmen, maar bleef steken op 12,3%.

“Heeft het VB dan geen groeikansen meer?,” vraagt Van Dyck zich vervolgens af. En hij antwoordt ontluisterend:

“Natuurlijk wel, maar men moet goed beseffen waar die kansen liggen, wie de rechtstreek­se concur­renten zijn. Om de belang­rijkste te noe­men, de SP: we erfden reeds een pak arbeiders, velen kunnen nog volgen. Al deze mensen hebben grosso modo één ding gemeen: een conserva­tief waardenpatroon (dat aansluit bij dat van het VB), gekoppeld aan een sociaal-economisch linkse opstelling. En in dat laat­ste zit de uitdaging voor het VB. Men geeft toe dat het sociaal-economisch programma rammelt, daar moet dus wat aan gedaan worden. Ik zie maar één mogelijk­heid: de sociaal-economische ruk naar ‘links’, weg van elke neo-libera­le stel­lingname, maar zonder te vervallen in een egalitair socialisme natuurlijk, dat andere segmenten in de samenleving zou afsto­ten. De SP is een machtsgeile Belgische beleidspar­tij, zij is slechts in schijn een volkse partij. Indien het VB erin slaagt thema”s, methodiek (volkshuizen, verenigings­leven, ...) en symboliek van het verkalkte socia­lisme over te nemen, te vertalen en te verzoenen met het nationalisme, dan bindt men blijvend de nu verworven mensen en ligt de weg open voor een explosieve groei.”

Waarna Van Dyck een voorstel doet dat inslaat als een bom: “Laat men eens beginnen met een nationale 1-meiviering, com­pleet met optocht en vlaggengezwaai (geen rode uiteraard): ik ben ervan overtuigd dat de respons groot zal zijn en het chagrijn bij de SP nog veel groter. Wil het VB de "partij van het volk" zijn, dan dient hierover ernstig te worden nagedacht.”

Schot in de roos

In 1996 weet het VB duizend manifestanten te mobiliseren op haar eerste 1-meimeeting onder het motto Werk voor eigen volk eerst. Dat is niet veel voor een nationale manifestatie van een partij met op dat moment een half miljoen kiezers en tienduizend leden. Zelfs die ene socialistische stoet in Aalst lokte dubbel zoveel volk.

En toch weet het VB die ogenschijnlijke nederlaag om te buigen tot een over­winning. Want zelfs al zijn ze maar met duizend, ze staan er toch maar mooi. Niets of nie­mand heeft hen kunnen tegen­hou­den.

De arbeidersbeweging was erdoor verrast geweest, wist er niet goed raad mee en mopperde dan maar wat. Ze liet gebeu­ren wat extreem-rechts op eigen terrein nooit zonder slag of stoot zou toelaten: dat anderen het trachten in te palmen.

“Zondermeer een schot in de roos,” blokletterde het partij­blad de maand daarop toepasselijk. “Het VB heeft met deze eerste natio­na­le 1-meima­ni­fes­tatie duide­lijk aange­toond dat de SP niet het al­leenrecht heeft op de verdedi­ging van de belan­gen van de werknemers.”

Het enthousiasme bij extreem-rechts is groot. “Een zeker te herhalen initiatief,” becommenta­rieert Diets­land-Europa. Het extreem-rechtse kamp staat als één man achter de 1-meivieringen van het VB.

Enkel de eigenwijze Alexandra Colen laat een afwijkende mening horen. In een interview met het weekblad Knack (03.04.1996) vertelt het Antwerpse VB-kamerlid liever thuis bij haar kinderen te blijven dan de richtlijn van de partijtop op te volgen. “We moeten opletten om de socialisten niet na te praten en hun slogans niet over te nemen,” waarschuwt Colen, die de 1-meimanifestatie links laat liggen.

Het VB houdt voet bij stuk. In 1997 viert het de feestdag van de Arbeid in Temse, in 1998 in Vilvoorde, in 1999 in Gent en in 2000 in Antwerpen, in 2001 in Mechelen. Er dagen telkens duizend à tweeduizend deelnemers op. (Enkel in haar bastion Antwerpen brengt het VB iets meer volk op de been, maar nog altijd minder dan de socialisten, hoewel het er dubbel zo groot is als de SP en nationaal mobiliseerde.)

De VB-manifestanten worden vanuit meer dan vijftig verschillende plaatsen uit heel het land met bussen aangevoerd. Dat getal stemt netjes overeen met het aantal militanten dat het VB telt en ligt zelfs onder de mobilisatiekracht die de partij op andere momenten tentoonspreidt: naar het tweedaagse partijfeest in juli 1997 in Antwerpen bijvoorbeeld komen 4000 bezoekers.

Het wijst er voornamelijk op dat het VB er op de eerste mei niet in slaagt te mobiliseren buiten haar traditionele Vlaams-nationale achterban. Enkel in het stemhokje lukt dat de partij: dan is ze bij arbeiders populair.

De 1-meishow van het VB vormt daarentegen geen spek naar de bek van de Vlaamse arbeider. Die staat wel op de affiche – duidelijk herkenbaar met helm en overall – maar weinig of niet tussen het publiek. Al doet de partij nog zo haar best om een ander beeld te tonen. Het handjevol VB-leden dat in arbeidersplunje mag opdraven op haar 1-meipodium, als bewijs van de inplanting van de partij onder het werkvolk, blijkt allemaal van gesloten bedrijven te komen: Antwerp Shiprepair, de Boelwerf Temse, de Kempische Steenkoolmijnen en Renault Vilvoorde.

In 2002 maakt het VB van 1 mei een ‘Gezinsdag’ in het Boudewijnpark van Brugge (ca. 4000 deelnemers). Een idee dat ook in 2003 wordt verdergezet op het domein Kelchterhoef in het Limburgse Houthalen-Helchteren (ca. 3000 deelnemers).

Vanaf 2004 is het gedaan met nationale manifestaties. Enkel in Antwerpen vinden nog ‘grote’ bijeenkomsten plaats: in 2004 aan het standbeeld van ondernemer Lieven Gevaert (stichter van het Vlaams Economisch Verbond – VEV) in Mortsel (ca. 300 deelnemers), in 2005 aan het standbeeld van luchtvaartpionier Jan Olieslagers (1883-1942) aan de luchthaven van Deurne.

Schema: de 1-mei bijeenkomsten van het VB

Het feest van wie?

Maar het VB wil meer dan het 1-meifeest voor zijn eigen kar spannen. Het wil aan de feestdag van de Arbeid een compleet andere betekenis toekennen.

Iin plaats van een hoogdag van socialistische klassenstrijdretoriek, moet het een hoogdag van solidaristische klassenverzoening worden. De 1 mei van het VB is niet enkel het feest van de (Vlaamse) arbeider, het is ook het feest van het (Vlaamse) patronaat. Al maakt het over dat laatste niet veel drukte.

In zijn allereerste 1-meiboodschap van 1996 legt voorzitter Karel Dillen op verbloemende wijze de solidaristische, klassenverzoenende en patroonsvriendelijke ideologie van het VB bloot:

“1 mei en het verle­den dat het symboliseert, hebben recht op een noodzakelijke herwaardering. Dan wordt 1 mei niet meer de dag van enige afgunst. Dan wordt 1 mei niet meer de dag van enig profitari­aat. [...] Dan wordt 1 mei de hoogdag van een volk, het Vlaam­se. Dan wordt 1 mei de hoogdag van alle volks­geno­ten, van alle Vlamin­gen. En echt vieren zal Vlaande­ren die 1-meihoogdag eerst dan wanneer Vlaanderen, wanneer de Vlamin­gen hun onaf­hankelijkheid afge­dwongen hebben. [...] Pas dan immers kan de grondslag gelegd worden voor een 1 mei dat zijn volle betekenis put uit een volk waarvan alle kinderen elkaar de hand reiken.”

Niet het klassegebonden werkvolk van de socialisten, wel het via hun nationaliteit verbonden Vlaamse volk van werknemers én werkgevers staat centraal. Niet de sociaal-economische verschillen, wel de volksnationale gelijkenissen tellen voor het VB.

Daarmee verdonkeremaant de partij elke tegenstelling tussen arbeid en kapitaal. “Het VB wil inderdaad de gelijklopende belangen tussen arbeid en kapitaal benadrukken en streven naar een organische, harmonische volksgemeenschap,” stelde het eerder al (maart 1993).

“De dingen die u hebt gezegd, laten vermoeden dat u nog in een verouderd denkpatroon verankerd zit,” antwoordt Frans Wymeersch in het Vlaams Parlement op een tussenkomst van socialist Jef Sleeckx (17.06.1996). “U spreekt over de werkgevers aan de ene kant en de werknemers aan de andere kant. Die oude tegenstelling werkgevers-werknemers – voor zover ze in de praktijk nog bestaat – is uit de tijd. Die tegenstelling wordt natuurlijk nog instandgehouden door een aantal boegbeelden van zowel de werkgevers als de werknemers, die niets liever willen dan een conflictsituatie doen ontstaan. In de meeste bedrijven is er echter helemaal geen conflictsituatie, maar werken werkgevers en werknemers samen aan de toekomst van het bedrijf.”

Wymeersch meent dat het sociaal overleg in hetzelfde bedje ziek is. Daar zitten werknemers- en werkgeversorganisaties teveel met getrokken messen tegenover mekaar, vindt hij. “Ik vraag me af in welke mate de beleidsvoerders van die organisaties het recht hebben om het bedrijfsleven en de werknemers te vertegenwoordigen,” concludeert hij fijntjes.

De SP is nodig

Met de 1-meimanifestatie van 1996 verbreekt het VB voor het eerst sedert bijna drie jaar het betogingsverbod dat het zichzelf heeft opgelegd na de geweld­da­dige incidenten in Ronse op 4 sep­tember 1993.

Tijdens een VB-betoging stampte VB-militant Patrick Spinnewyn toen een Duitse cameraploeg in mekaar. (Een half jaar later, in het partijblad van april 1994, verwijst het VB nogal minnetjes naar het voorval: “De gekneusde neus van een Duitse journalist was voor bijna alle Vlaamse kranten voorpaginanieuws. Maar zelden of nooit heeft diezelfde pers aandacht besteed aan de problemen van de gewone Ronsenaar, die zijn stad aan een snel tempo ziet verloederen.”)

De 1-meivieringen zijn de enige nationale straatmanifestaties die het VB nog organiseert (de sociaal-economische thematiek verdwijnt er overigens meer en meer naar de achtergrond). Dat is een belangrijke indicatie voor het belang dat de partij eraan toekent. Op veel weerstand stuiten die desondanks niet.

Ook de socialistische schepenen, burgemeesters en gemeenteraadsleden blijken het VB, op wat gescharrel in de marge na, weinig of niets in de weg te kunnen leggen. Het maakt daarbij weinig uit of de SP mee de lakens uitdeelt dan wel in de oppositie zit.

Anny De Maght, de VLD-burgemeester die in Aalst met de SP een coalitie vormt, verbiedt het VB op 1 mei 1996 om 11 uur ‘s morgens een optocht te houden in de ajuinenstad omdat die de socialistische stoet zou doorkruisen. Een bloemenhulde aan het standbeeld van Daens zonder optocht en om 16 uur in de namiddag kan dan weer wel. Het VB is daar tevreden mee.

Een gelijkaardige situatie doet zich in 1998 in Vilvoorde voor. Daar krijgt het VB van de VLD-CVP-coalitie wel toelating om te betogen, maar niet op het door haar voorgestelde traject langs de gesloten Renault-vesting. “We sturen hen het veld in,” motiveert VLD-burgemeester Willy Cortois (in De Morgen, 25.03.1998), die de VB-manifestatie naar een uithoek verbant.

Het VB haalt er zijn schouders voor op: “We kunnen manifesteren op 1 mei wat zeker zijn symbolische betekenis heeft en op het grondgebied van Vilvoorde.” En voegt voorzitter Frank Vanhecke er nog aan toe: “1 mei is geen privé-eigendom van Ali Tobback en zijn veertig rovers.”

In 1999 viert het VB de eerste mei voor het eerst in een stad met een SP-burgemeester. De 1-meiviering, weliswaar zonder optocht maar gekoppeld aan een familiefeest in het Citadelpark in Gent, verloopt volkomen rimpelloos.

Het belet SP-minister van Binnenlandse Zaken Luc van den Bossche niet om enkele kilometer verder stoere taal te spreken. In zijn 1-meitoespraak roept hij de Gentse socialisten zowaar op een dam tegen extreem-rechts op te werpen.

1 mei 2000 brengt het VB in Antwerpen door, eveneens een stad met een socialistische burgemeester. Die weet de VB-optocht buiten de kernstad te houden, maar laat de partij wel racistische slogans roepen in een Berchemse volkswijk waar veel migranten wonen.

De enige keer dat het VB zijn volle goesting niet krijgt, is in 1997 in Temse, waar de partij tot aan de gesloten Boelwerf wil marcheren onder het motto Werk in eigen streek.

CVP-burgemeester Luc de Ryck (de SP zit er in de oppositie) ziet dat niet zitten en geeft het VB geen toelating voor een manifestatie op de eerste mei. De christen-democratische burgemeester motiveert zijn beslissing onder meer met een verwijzing naar de symbolische waarde van 1 mei voor… de socialistische beweging. Ook het dreigement van de socialistische vakbondsleider René Stroobant, dat hij desnoods tienduizend man op de been zou brengen om het VB de toegang tot de Boelwerf te verhinderen, doet de burgemeester zwichten.

Het VB kan daar niet mee lachen. “In een normale rechtsstaat zouden de bonzen - die duidelijk te kennen gaven desnoods geweld te gebruiken om hun tegenstanders het recht op vergaderen te ontzeggen - voorlopig in hechtenis genomen worden teneinde de orde te handhaven,” reageert VBJ-voorzitter Philip Claeys verbolgen (Vrij Vlaanderen, juni 1997). Uiteindelijk beslist de partij dan maar op 4 mei naar Temse af te zakken.

Dat geeft haar militanten meteen de handen vrij om van 1 mei 1997 een strijddag tegen de socialistische stoeten te maken. Want terwijl de socialistische beweging directe confrontaties ten alle prijze wil vermijden, schrikt extreem-rechts daar niet voor terug.

Het VB moet het daarbij nochtans meer hebben van lef dan van numeriek overwicht, en fysiek geweld komt er helemaal niet bij te pas.

Zo bestrooien VB-militanten in wel vijftien verschillende steden (Brussel, Vilvoorde, Leuven, Antwerpen, Mechelen, Turnhout, Gent, Sint-Niklaas, Aalst, Brugge, Oostende, Roeselare, Kortrijk, Hasselt en Willebroek) het parcours van de socialistische 1-meistoeten met honderdduizenden strooibriefjes met daarop de slogan SP: geef het smeergeld terug! - een verwijzing naar het Agusta-omkoopschandaal. In Brugge krijgen de socialisten die briefjes zelfs met duizenden letterlijk naar het hoofd gesmeten door VB-militanten die er de Belforttoren beklommen. In Mechelen hebben de VB Jongeren gewoon naast de weg postgevat met een reuze-spandoek Geef het geld terug. De voorbij wandelende socialistische stoet wordt verwelkomd met SP: maffia! en andere slogans. En in Temse laat het VB twee zeilboten en een motorsloep in het Scheldewater. Die worden volgehangen met VB-vlaggen en –spandoeken.

Zelfs een SP-congres is niet meer veilig. Op 10 oktober 1998 worden de socialisten tijdens hun congres in de Vooruit in Gent aan de voordeur opgewacht door een groepje VB Jongeren. Die hebben allemaal ostentatief een ezelsmasker opgezet en steken goed zichtbaar een affiche omhoog: De SP is nodig.

Van een beetje humor gaat een mens niet dood, dat weten ze bij het VB maar al te best.